Tablica upamiętniająca żołnierzy Armii Krajowej

Inspektorat Sosnowiec
Bazylika katedralna Wniebowzięcia NMP

Elementami struktura organizacyjnej AK początku 1944 roku były 3 Obszary oraz 7 Okręgów. Obszary składały się z Okręgów, które z kolei dzieliły się na Obwody.
W momencie maksymalnej zdolności bojowej (lato 1943) siły AK liczyły ok. 380 tys. żołnierzy, w tym 10 tys. oficerów. Sosnowiec wraz z okolicznymi gminami (Niwka-Modrzejów, Dańdówka, Klimontów) tworzył Obwód Sosnowiec, który był jednym z obwodów należących najpierw do Podokręgu Zagłębie, a po włączeniu tegoż do Okręgu Śląskiego - do Inspektoratu Sosnowiec, któremu - prócz Obwodu Sosnowiec - podlegały też obwody: Będzin, Chrzanów, Olkusz i Zawiercie (przeniesiony następnie do Inspektoratu Tarnowskie Góry). Dodam jeszcze, że Obwód Chrzanów nie wchodził w skład Podokręgu Zagłębie, a znalazł się w Inspektoracie Sosnowiec po włączeniu tegoż do Okręgu Śląskiego (wcześniej Obwód Chrzanów należał do Inspektoratu Bielsko).
Większość oddziałów AK funkcjonujących na terenie Sosnowca i okolicznych gmin podlegała pod Obwód Sosnowiec, ale nie wszystkie. W Sosnowcu bowiem miała też swoją siedzibę Komenda Okręgu Śląskiego. a także Komenda Inspektoratu Sosnowiec. Na terenie Sosnowca funkcjonowały w związku z tym także oddziały dyspozycyjne Komendy Okręgu i Inspektoratu Sosnowiec. Jednym z oddziałów dyspozycyjnych Komendy Inspektoratu Sosnowiec był oddział "Dębczaki Sztolnia".
Powyższy tekst jest autorstwa Wojciecha Kempy.

Umiejscowienie i organizacja Inspektoratu Sosnowiec Armii Krajowej

Inspektorat Sosnowiec AK kryptonim "Przemysł" był elementem terenowej struktury Okręgu Śląsk Armii Krajowej.
W lutym 1943 roku organizacja i siły Inspektoratu były następujące:
  • Obwód Chrzanów – 35 plutonów
  • Obwód Sosnowiec – 6 plutonów
  • Obwód Będzin – 28 plutonów
  • Obwód Zawiercie – 19 plutonów
  • Obwód Olkusz – 28 plutonów

Komendanci Inspektoratu Sosnowiec Armii Krajowej

  1. mjr art. Roman Kałuziński "Burza", "Piwiarz": luty 1941 - 28 maja 1942 r.
    (ur. 12 sierpnia 1899 r., w Kielcach, zm. 2 czerwca 1943 r., w KL Auschwitz)
    Okres przed II Wojną Światową
    W listopadzie 1918 r., ochotniczo wstąpił do Wojska Polskiego. Został przydzielony do pułku piechoty w Kielcach. Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej 1919-1920 r.
    Skierowany do Szkoły Podchorążych Artylerii w Poznaniu, gdzie pobierał naukę w okresie od 15 sierpnia 1920 do 15 lutego 1921 r. Przydzielony do 4 pap. w Inowrocławiu na stanowisko młodszego oficera baterii, przeniesiony z 4 pap. do 6 pap. w Krakowie na stanowisko dowódcy baterii. W 1932 r., został przeniesiony z 6 pal w Krakowie do Wołyńskiej Szkoły Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim na stanowisko wykładowcy. Od 1935 r., w 2 pal w Dymianach koło Kielc na stanowisko dowódcy baterii.
    Okres II Wojny Światowej
    W Wojnie Obronnej 1939 r., dowodził I dywizjonem 2 pal Legionów w składzie Armii "Łódź". Wykazał się męstwem i odwagą w walkach z wrogiem pod Burą Górą. Uczestniczył w obronie Modlina. Po kapitulacji twierdzy, od 29 września 1939 r., przebywał w niewoli niemieckiej. Przetrzymywany w obozie jenieckim w Działdowie, skąd zgodnie z umową kapitulacyjną został zwolniony w październiku 1939 r.
    W listopadzie 1939 r., został zaprzysiężony w szeregi Służby Zwycięstwu Polski. Skierowany na teren Zagłębia Dąbrowskiego z zadaniem organizowania tam struktur konspiracyjnych, w ramach Dowództwa Wojewódzkiego Kielce SZP.
    Od lutego 1940 r., był Komendantem Obwodu Sosnowiec ZWZ. Bardzo efektywnie zorganizował konspirację na podległym terenie.
    W lutym 1941 r., po przyłączeniu Podokręgu Zagłębie do Okręgu Śląsk ZWZ został mianowany Komendantem Inspektoratu Rejonowego Sosnowiec ZWZ-AK, którym dowodził do maja 1942 r.
    Aresztowany przez gestapo w nocy z 27 na 28 maja 1942 r., i uwięziony w więzieniu w Mysłowicach, gdzie przeszedł ciężkie śledztwo z zastosowaniem tortur. Jednak nie załamał się i nikogo nie zdradził. Po długotrwałym śledztwie w ciężkim stanie zdrowia wywieziony do KL Oświęcim, gdzie został zamordowany 2 czerwca 1943 r.
    Odznaczenia
    • Order Virtuti Militari V klasy
    • Krzyż Walecznych
    Źródła
    • http://www.dws-xip.pl/PW/bio/k31b.html
  2. kpt. Józef Badach-Rogowski "Czaharski", "Skiba": lato 1942 - kwiecień 1943 r.)
    Okres przed II Wojną Światową
    W 1931 roku ukończył Szkołe Podchorążych Rezerwy Piechoty w Rawie Ruskiej, a w 1933 Szkołę Podchorążych Piechoty w Komorowie. Przeszedł przeszkolenie na kursie Później był wytypowany przez oficerów kontrwywiadu II Oddziału Sztabu Głównego do wykonywania zadań w ramach tzw. "Dywersji Pozafrontowej". Okres II Wojny Światowej
    Brał udział w kampanii wrzesniowej w szeregach 3 psp., na stanowisku oficera łączności pułku. Przeszedł szlak bojowy pułku od Bielska aż na Lubelszczyznę. Po rozwiązaniu pułku, w końcu września 1939 r. powrócił do Bielska a następnie wyjechał do Chrzanowa, gdzie mieszkała jego rodzina.
    Od jesieni 1939 r. czynny w konspiracji SZP na terenie Zagłębia Dąbrowskiego. Początkowo był Dowódcą Powiatowym SZP W Chrzanowie, a od lutego 1940 r. Komendantem Obwodu Chrzanów ZWZ/AK. Od początku 1942 r. pełnił przejściowo funkcję Komendanta Inspektoratu Rejonowego ZWZ/AK Sosnowiec. W maju 1943 r. został odwołany z funkcji i przekazany do dyspozycji Komendy Okręgu Kraków AK. Otrzymał nominację na organizatora i dowódcę oddziału partyzanckiego "Harnasie". Brał udział w działaniach zbrojnych prowadzonych w czasie "Burzy" w rejonie Bielska.
    Po rozwiązaniu Armii Krajowej (19 stycznia 1945 r.) przebywał w Krakowie.
    Okres po II Wojnie Światowej
    Ujawnił się we wrześniu 1945 r., przed Komisją Likwidacyjną ds. AK w Krakowie. W październiku 1950 r., został aresztowany w Katowicach przez funkcjonariuszy miejscowego WUBP. Tymczasowo aresztowany przez WPR Katowice. W 1952 r., został skazany przez WSR Katowice na karę śmierci, zamienioną na dożywocie.
    Ze względu na stan zdrowia został w roku 1955 warunkowo zwolniony. Po odzyskaniu wolności powrócił do Katowic, gdzie zamieszkał na stałe. Okrutne traktowanie podczas pobytu w aresztach UB i w śledztwie, a potem w więzieniach spowodowały u niego szereg chorób, które doprowadziły go do przedwczesnej śmierci. Zmarł dnia 8 lipca 1967 r., w Katowicach i tu został pochowany na miejscowym cmentarzu.
    Był żonaty z por. cz. w. Zofią-Stefanią Badach-Rogowską z domu Siara ps. "Zofia", żołnierzem ZWZ/AK, łączniczką Inspektoratu.
    Odznaczenia
    • Order Virtuti Militari V klasy
    • Krzyż Walecznych (dwukrotnie)
    • Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami
    Źródła
    1. http://www.dws-xip.pl/PW/bio/b14b.html - tu są zdjęcia
    2. http://www.zgora.pl/studiazielonogorskie/studia9/badach-rogowski.htm
  3. por. Stefan Nowocień ps. "Prawdzic" "Sztygar": maj 1943 r. - 13 grudzień 1943 r.
    Syn Michała Nowocienia - kowala i Janiny z domu Dydyńskiej (ur. 1 grudnia 1899 r., w Sosnowcu, zm. 22 września 1944 r. - zamordowany w egzekucji publicznej w Tychach)
    Okres przed II Wojną Światową
    Do szkoły podstawowej uczęszczał w Sosnowcu-Sielcu. Już jako uczeń gimnazjum należał do POW na Śląsku.
    Po wybuchu I Wojny Światowej pracował wraz z ojcem w Królewskiej Hucie (obecnie Chorzów). Od 1916 r. przebywał w Stępowicach (powiat pińczowski) w rodzinnej miejscowości rodziców.Tutaj działał społecznie w założonym przez siebie kółku oświatowym dla dzieci wiejskich.
    W ostatnich dniach wojny uczestniczył w rozbrajaniu żołnierzy austriackich stacjonujących w Stępowicach. Po odzyskaniu niepodległości wstąpił do Wojska Polskiego. Brał udział w walkach na froncie wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r., oraz w Powstaniach Śląskich.
    Podczas służby w Wojsku Polskim uzupełnił swoje wykształcenie i zdał maturę. Do 1925 r. służył, w stopniu wachmistrza, w oddziale żandarmerii w Kielcach.
    Po powrocie do Sosnowca, jeszcze w 1925 r. podjął pracę w fabryce włókienniczej Schöna w Sosnowcu, w charakterze urzędnika. Zajmował się działalnością kulturalno-oświatową wśród młodzieży. Należał do organizacji wojskowych, był m. in. członkiem Okręgowego i Powiatowego Zarządu Związku Podoficerów Rezerwy Zagłębiu Dąbrowskim. W latach trzydziestych wchodził w skład Rady Miejskiej Sosnowca.
    W sierpniu 1939 r., zmobilizowany do wojska.
    Okres II Wojny Światowej
    Uczestnik Wojny Obronnej 1939 r. Podczas okupacji niemieckiej od jesieni 1939 r., działał w Organizacji Orła Białego, a od początku 1940 w ZWZ. Współorganizator Związku Odwetu na terenie Zagłębia Śląsko-Dąbrowskiego.
    Od wiosny 1940 r., był zastępcą szefa Związku Odwetu ppor. Wacława Stacherskiego, a po jego przeniesieniu na inny teren od końca 1941 r., szefem ZO w Zagłębiu Dąbrowskim. Od lata 1942 r., był szefem ZO, następnie Kedywu w sztabie Okręgu Śląsk AK.
    Wybitny organizator i żołnierz konspiracji niepodległościowej. W okresie od kwietnia/maja do grudnia 1943 r., był Komendantem Inspektoratu Rejonowego Sosnowiec AK. Dzięki aktywnej działalności odtworzył siatkę terenową inspektoratu, rozbitą aresztowaniami na przełomie 1942 i 1943 r. Do odbudowy struktur inspektoratu zaangażował część sił Związku Odwetu, później Kedywu. Pod jego kierownictwem uzyskano łączność z podległymi obwodami.
    Latem 1943 r., jako przedstawiciel AK brał udział w rozmowach scaleniowych z członkami organizacji Gwardia Ludowa PPS.
    Nowocień jako pierwszy wydał rozkaz inwigilacji Jerzego Piątkowskiego, który werbował agentów dla gestapo i za to został skazany na karę śmierci przez Wojskowy Sąd Specjalny.
    13 grudnia 1943 r. został aresztowany przez Gestapo i osadzony w celi, w siedzibie Kriminalpolizei w Sosnowcu. Po wstępnym przesłuchaniu przewieziono go do więzienia w Mysłowicach, gdzie podcśledztwa poddawany był wymyślnym torturom. Sąd Doraźny skazał go na karę śmierci.
    Wyrok wykonano 22 września 1944 r., został powieszony w publicznej egzekucji w Tychach, razem z czterema innymi członkami ruchu oporu.
    Aresztowana z nim żona Stanisława z domu Klich "Marta", także żołnierz AK, zażyła truciznę i zmarła 14 grudnia 1943 r.
    Był człowiekiem znanym na terenie Sosnowca i miał szerokie kontakty, zwłaszcza wśród młodzieży.
    W konspiracji AK był awansowany do stopnia podporucznika, a następnie porucznika czasu wojny.
    Odznaczenia
    • Order Virtuti Militari V klasy
    • Krzyż Walecznych (dwukrotnie)
    • Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami
    Źródło
    1. http://www.dws-xip.pl/PW/bio/n12.html
    Uzupełnienia
    Lucjan Nowocień "Wiesław", brat Stefana należał do asów zagłębiowskiej konspiracji. Kierował grupą, która tropiła agentów gestapo i likwidowała ich po wyrokach Wojskowego Sądu Specjalnego. Do takich zadań wybierano tylko najlepszych; zadania wymagały sprawności, odwagi, żelaznych nerwów.
    Po aresztowaniu Stefana planował jego odbicie, ale było to niemożliwe - aresztowany był szczególnie pilnowany.
    Po egzekucji Stefana Nowoecienia zaczął się odwet na agentach, którzy przczyniki sie do masowych aresztowań. Jednym z najgroźniejszych był Stanisław Dembowicz ps. Radom, który przez pewien czas był nawet oficerem sztabowym w inspektoracie bielskim. Powierzono mu łączność z trzema obwodami. Znał prawie wszystkich, a o nim nie wiedziano prawie nic. Okazał się świetnie opłacanym konfidentem. Po sprowokowanych aresztowaniach Dembowicz próbował uciec z kraju. Sąd wojskowy wydał na niego wyrok, miał go wykonać "Wiesław". Zdrajcę zastrzelono na ulicy w Sosnowcu. Zabito wtedy kilkunastu agentów i kilku szczególnie gorliwych policjantów. Rozpoczęły się też poszukiwania agentki Heleny Matei, na którą też zapadł wyrok. Ale jej nie udało się dopaść.
    Po stracie rodziców, Leszka i jego siostrę Kornelię natychmiast zabrała do swojego domu siostra matki. Potem wychowanie Leszka przejął brat ojca, Fredek.
    Lucjan Nowocień przeżył wojnę, doczekał się zwycięstwa nad Niemcami. Ale w nowej Polsce zaczął się dla niego kolejny koszmar. Wciąż był wzywany na przesłuchania. UB nie dawało nam spokoju. W każdej chwili mógł być aresztowany.
    W 1949 roku Lucjan Nowocień zmarł. Rodzina mimo ryzyka zostawiła na jego grobie napis, że był żołnierzem AK. Na pogrzeb przyszło mnóstwo ludzi z organizacji.
    Źródło: http://sosnowiec.naszemiasto.pl/archiwum/byc-synem-bohatera,1364362,art,t,id,tm.html
  4. por. Lucjan Tajchman ps. "Buda" "Wirt" : grudzień 1943 - wrzesień 1945
    (ur. 29 lipca 1907 r. w Sosnowcu, zm. listopad 1945 r. w gmachu WUBP Katowice)
    Okres przed II Wojną Światową
    Szkołę powszechną, a następnie gimnazjum ukończył w rodzinnym Sosnowcu, uzyskując w 1928 r., świadectwo dojrzałości. W latach trzydziestych odbył służbę wojskową na Dywizyjnym Kursie Podchorążych Rezerwy Piechoty. Do rezerwy przeniesiony w stopniu tytularnego plutonowego podchorążego rezerwy piechoty.
    Przed wojną był zaangażowany w działalność polityczną w Polskiej Partii Socjalistycznej.
    Okres II Wojny Światowej
    Podczas niemieckiej okupacji w listopadzie 1939 r., współpracował z Aleksym Bieniem w tworzeniu organizacji partyjnej PPS, w której pełnił funkcję Komendanta Milicji PPS w Zagłębiu Dąbrowskim. Był także zastępcą szefa Komendy Koordynującej Okręgu Zagłębie PPS.
    Organizator komend powiatowych Milicji PPS w Sosnowcu, Będzinie, Zawierciu oraz w Olkuszu. Organizował także plutony w dzielnicach Sosnowca. Był w tym czasie jednym z najbardziej aktywnych działaczy konspiracji PPS na tym terenie. Działał także na rzecz pomocy ludności żydowskiej.
    W 1943 r., był uczestnikiem rozmów pomiędzy Gwardią Ludową PPS a Armią Krajową, które ostatecznie doprowadziły do scalenia tych organizacji. Był inicjatorem utworzenia oddziału dywersyjno-partyzanckiego GL PPS "Surowiec". Oddział ten rozpoczął swą działalność 21 sierpnia 1943 r. W jego skład weszli członkowie organizacji, którzy zostali zdekonspirowani i zagrożeni aresztowaniem przez gestapo. Po śmierci majora Cezarego Uthkego, oddział "Surowiec" podlegał bezpośrednio jemu.
    Po scaleniu z AK oddział działał w na terenie Inspektoratu Sosnowiec. W grudniu 1943 r., został mianowany Komendantem Inspektoratu Rejonowego Sosnowiec AK. Na trudnym terenie, jakim był Sosnowiec działał bardzo aktywnie. 1 stycznia 1945 r., został awansowany do stopnia porucznika rezerwy piechoty.
    Po rozwiązaniu Armii Krajowej (styczeń 1945 r.) pozostał w konspiracji poakowskiej, w Organizacji "NIE", a następnie w Delegaturze Sił Zbrojnych.
    Okres po II Wojnie Światowej
    Inspektoratem NIE/DSZ kierował do września 1945 r. Na rozkaz Komendanta Okręgu płk Zygmunta Janke "Waltera" ujawnił się wraz z inspektoratem w dniu 24 września 1945 r.
    W październiku 1945 r., został aresztowany w Sosnowcu (gdzie mieszkał) przez funkcjonariuszy WUBP Katowice i osadzony w lochach tego urzędu. Podczas prowadzonych przesłuchań był torturowany. Zmarł w listopadzie 1945 r., w wyniku odniesionych obrażeń, które zadano mu w śledztwie. Pochowany na cmentarzu w Sosnowcu. Jego pogrzeb był swoistą manifestacją miejscowego społeczeństwa.
    Rozkazem Delegata Sił Zbrojnych na Kraj nr 319 z 1 czerwca 1945 r., został awansowany do stopnia kapitana rezerwy piechoty. Należał do grona najwybitniejszych żołnierzy konspiracji niepodległościowej w Zagłębiu Dąbrowskim.
    Odznaczenia
    • Krzyż Walecznych.
    • Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczami (dwukrotnie)
    Źródło
    1. http://www.dws-xip.pl/PW/bio/t9b.html

Komendanci Obwodu Sosnowiec Armii Krajowej

Poniższy tekst jest autorstwa Wojciech Kempy.
W początkowym okresie niemieckiej okupacji dominującą pozycję w ruchu oporu na terenie Sosnowca miała Organizacja Orła Białego. Równolegle trwała rozbudowa struktur SZP – ZWZ – AK. Ich tworzenie zainicjował w listopadzie 1939 roku roku por. Czesław Gałecki ps. „Wrzos”, który został komendantem powiatowym Służby Zwycięstwu Polski w Sosnowcu.
W ciągu zimy 1939/40 powołano zalążki placówek terenowych, które obejmowały dzielnice Sosnowca albo sąsiadujące z nią gminy: Śródmieście, Milowice, Pogoń, Stary Sosnowiec, Sielec, Środula – Konstantynów, Dębowa Góra Modrzejów, Dańdówka, Niwka i Bór.
W lutym 1940 roku po przekształceniu SZP w Związek Walki Zbrojnej komendantem Obwodu Sosnowiec ZWZ mianowany został mjr Roman Kałuziński ps. „Burza”, któremu podlegał sztab w składzie:
  • por. Czesław Gałecki - zastępca komendanta Obwodu
  • sierż. Gołdun – adiutant komendanta Obwodu
  • ppor. Kazimierz Patello – dowódca oddziału dyspozycyjnego
  • por. Wacław Lenartowicz – oficer broni
  • Bronisława Binek – szef łączności
  • Wanda Żyłka – szyfrantka
Szybki rozwój organizacyjny został nieco przyhamowany wiosną 1940 roku, kiedy to okupant niemiecki przeprowadził akcję aresztowań wśród polskiej inteligencji. Wśród aresztowanych znalazł się między innymi por. Stanisław Strzałkowski ps. „Czaplic”, dowódca placówki Pogoń, a także wielu członków organizacji.
Po awansowaniu w lutym 1941 roku mjr. Romana Kałuzińskiego - „Burzy” na stanowisko komendanta Inspektoratu Sosnowiec, na czele Obwodu Sosnowiec ponownie stanął por. Czesław Gałecki - „Wrzos”, który funkcję tę pełnił do kwietnia 1942 roku, kiedy to został przeniesiony na stanowisko komendanta Obwodu Chrzanów. Komendantem Obwodu Sosnowiec został wówczas ppor. Zygmunt Zawilski.
Niestety, w maju i czerwcu 1942 roku nastąpiły masowe aresztowania. Aresztowany został komendant Obwodu, a także wielu jego najbliższych współpracowników, dowódcy placówek i plutonów – obwód został rozbity.
Mianowany komendantem Obwodu ppor. Kazimierz Patello ps. „Rybak” miał niezwykle trudne zadanie do wykonania. Próby odszukania grup, które ocalały, a które utraciły kontakt z wyższymi dowództwami początkowo szło bardzo opornie. Dość powiedzieć, że w lutym 1943 roku Obwód liczył zaledwie sześć plutonów.
We wrześniu 1943 roku na czele Obwodu stanął Jan Imach ps. „Oracz”, a z dniem 15 grudnia 1943 roku funkcję jego komendanta objął ppor. Wacław Aniołek. W międzyczasie udało się odbudować struktury AK na terenie Sosnowca. Sporym ich wzmocnieniem było zwłaszcza włączenie doń pododdziałów Sosnowieckiego Pułku GL PPS.
Latem 1944 roku dowódcą Obwodu AK Sosnowiec został dotychczasowy zastępca dowódcy olkuskiego pułku GL PPS „Srebro” Roman Żołądź ps. „Dąb”, „Maria”, Skiba”, który kilka miesięcy później, mianowicie w październiku, jako „spalony”, zmuszony był przenieść się do Sosnowca. Jednak wkrótce został aresztowany, po czym poniósł śmierć, wyskakując przez więzienne okno.
Po śmierci Romana Żołędzia funkcję komendanta Obwodu objął ppor. Jan Sandlewski ps. „Orzeł”.
Obwód Sosnowiec wchodził w skład Inspektoratu Sosnowiec.
Poniżej podano informacje o dwóch w/w komendantach Obwodu.
  • mjr art. Roman Kałuziński ps. "Burza", "Piwiarz": luty 1940 - luty 1941 r.
    Życiorys podano w punkcie Komendanci Inspektoratu Sosnowiec Armii Krajowej
  • mjr Czesław Gałecki: luty 1941 - kwiecień 1942 r. (ur. 4 października 1906 r., w Stoczku Łukowskim, Podlasie, zm. 5 grudnia 2000 r., w Katowicach).
    Okres przed Wojną Światową
    Powołany do służby wojskowej, którą odbył w okresie od września 1928 do lipca 1929 r., w Szkole Podchorążych Piechoty w Berezie Kartuskiej, gdzie odbył przeszkolenie unitarne. Od września 1929 do sierpnia 1931 r., uczył się w Szkole Podchorążych Piechoty w Ostrowi-Komorowie. Po promocji przydzialony do 69 pp. w Gnieźnie, na stanowisko dowódcy plutonu. 1 stycznia 1934 r., awansowany do stopnia porucznika służby stałej. Następnie m. in. dowódca kompanii.
    Po ukończeniu kursu unifikacyjnego dla dowódców kompanii i uzyskaniu pozytywnej opinii przełożonych został awansowany w dniu 19 marca 1939 r., do stopnia kapitana służby stałej piechoty. W czerwcu 1939 przeniesiony do Batalionu Fortecznego KOP "Małyńsk", a w sierpniu 1939 r. do Batalionu Fortecznego Mikołów na Śląsku, gdzie objął funkcję adiutanta batalionu.
    Okres II Wojny Światowej
    W kampanii wrześniowej walczył w szeregach szeregach batalionu Batalionu Fortecznego Mikołów, w składzie 23 DP, przebył bojowy od Śląska na Lubelszczyznę. Brał udział w walkach pod Tomaszowem Lubelskim, gdzie dostał się do niewoli niemieckiej. Po kilku dniach udało mu się uciec z obozu jenieckiego. Przedostał się do Sosnowca i tam zamieszkał.
    Zaprzysiężony w szeregi Organizacji Orła Białego, od listopada 1939 r., w Służbie Zwycięstwa Polski.
    W okresie od listopada 1939 do stycznia 1940 r., był dowódcą powiatowym SZP w Sosnowcu. Następnie do lutego 1941 r., oficerem sztabu Podokręgu ZWZ Zagłębie. Od lutego 1941 do kwietnia 1942 r., był Komendantem Obwodu Sosnowiec ZWZ-AK.
    Od kwietnia 1942 do marca 1943 r., pełnił funkcję Komendanta Obwodu Chrzanów AK. Zagrożony aresztowaniem odwołany z funkcji, a następnie skierowany na kurs dywersyjny do Warszawy. W okresie od maja do sierpnia 1943 r., pełnił szefem "Kedywu" Okręgu Śląskiego Armii Krajowej.
    We wrześniu 1943 r., zagrożony aresztowaniem przez gestapo wyjechał do Generalnej Guberni, gdzie ukrywał się przez jakiś czas. W końcu 1943 r., powrócił na Śląsk i kontynuował pracę konspiracyjną w AK.
    Skierowany przez Komendanta Okręgu AK Ślask ppłk. Zygmunta Janke "Waltera" na teren Tarnowskich Gór, z zadaniem zorganizowania struktur Inspektoratu Rejonowego AK "Północ" w skład, którego weszły obwody: Tarnowskie Góry, Zawiercie, Kłobuck - Krzepice i Lubliniec.
    Mianowany Komendantem Inspektoratu w styczniu 1944 r. Pracą Inspektoratu kierował do końca okupacji niemieckiej, a po rozwiązaniu Armii Krajowej dowodził Inspektoratem Delegatury Sił Zbrojnych. Funkcję tą pełnił do września 1945 r., czyli do czasu ujawnienia struktur Okręgu Śląsk DSZ przez ppłk. "Waltera".
    1 stycznia 1945 r., otrzymał awans do stopnia majora służby stałej piechoty.
    W marcu 1945 r., zgłosił się w RKU Lubliniec w celu uregulowania spraw związanych z służbą wojskową.
    Okres po II Wojnie Światowej
    W październiku 1945 roku ujawnił się przed Komisją Likwidacyjną ds. b. AK w Katowicach.
    Od 1946 r., pracował w Zarządzie Miejskim w Katowicach na stanowisku Naczelnika Wydziału. Od jesieni 1946 pracował w różnych przedsiębiorstwach przemysłowych w Katowicach, gdzie mieszkał na stałe.
    Po 1956 r., był członkiem koła ZBOWiD w Katowicach. Zajmował się sprawami odznaczeń i awansów dla b. żołnierzy AK. W 1989 r., pomimo swego wieku należał do grona inicjatorów utworzenia Stowarzyszenia Żołnierzy AK w Katowicach. Przez kilka lat był honorowym prezesem Zarządu Okręgu ŚZŻAK Katowice.
    Zmarł w Katowicach 5 grudnia 2000 r. Pochowany na cmentarzu Katowice Panewniki.
    Odznaczenia
    • Order Virtuti Militari V klasy
    • Krzyż Walecznych (dwukrotnie)
    • Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami
    • Medal Wojska
    • Krzyż Armii Krajowej
    Żrodło
    1. http://www.dws-xip.pl/PW/bio/g13b.html

Oddziały Armii Krajowej w Sosnowcu

W Sosnowcu były zorganizowane następujące oddziały Armii Krajowej:
  • pluton por. Zenona Tarkowskiego ps. „Żbik” (Śródmieście)
  • grupa „Orzeł”, zorganizowana przez ZHP dzielnicy Sielec oraz hufiec „Hałda” (71 ludzi) – por. hm. Henryk Jackowski ps. „Radwan” (pluton ochrony komendanta Okręgu Śląskiego AK)
  • pluton „Leszczyca” – Jerzego Sumińskiego (w dyspozycji Komendy Inspektoratu)
  • pluton sierż. „Waligóry” (40 ludzi) – Środula
  • dwa plutony na Konstantynowie (w sumie – 80 ludzi) – sierż. „Żbika” oraz pchor. „Wołodyjowskiego”
  • pięć plutonów dzielnicy Pogoń (182 ludzi) – por. „Narsowy”, ppor. „Rzepki”, wachm. „Krzemienia”, plut. „Wywiała” i plut. „Kołodzieja”
  • cztery plutony w dzielnicy Dębowa Góra (160 ludzi) – ppor. „Stacha”, pchor. „Jastrzębia”, sierż. Wętkowicza” i sierż. „Orkana”
  • cztery plutony na Niwce (po 40 ludzi w plutonie) – por. „Adama”, pchor. „Stanisława”, sierż. „Walugi” i sierż. „Czesława”
  • plutony – kpr. „Sokoła” w Sielcu Nowym i Starym, sierż. „Śmiałego” w Sosnowcu C (Cegielnia), „Cygana” w Piaskach, ppor. „Sklrzyneckiego” w Milowicach i „Lisa” w Jęzorze –Borze
  • pluton ppor. Aleksandra Marchewki ps. „Nalot” (oddz. dyspozycyjny komendy Inspektoratu Sosnowiec)
  • zgrupowanie plutonów st. sierż. Tadeusza Jarzębskiego
  • zgrupowanie plutonów ppor. Jana Szandlewskiego ps. „Orzeł”
Do tego doliczyć należy oddział Dębczaki – Sztolnia, którym dowodził ppor. Edward Górka ps. „Bożyczko”, a następnie (po ucieczce „Bożyczki” do GG) przez Jana Kaczmarskiego ps. „Rej”. W roku 1944 liczył on 160 ludzi i składał się z czterech plutonów, którymi dowodzili:
  • 1 pluton – Antoni Albin ps. „Wędrowiec” /Pogoń, Środula/
  • 2 pluton – chor. Jan Kaczmarski ps. „Rej” /Dębowa Góra/
  • 3 pluton – Stanisław Szczepanowski ps. „Kruk” /Klimontów/
  • 4 pluton – st. sierż. Stanisław Sękala ps. „Sęp” /Niwka – Bór/
Oddział Dębczaki – Sztolnia wywodził się ze Związku Orła Białego i prawdopodobnie wchodził w skład Związku Odwetu, a następnie Kedywu.
Jak widzimy, na terenie Sosnowca funkcjonowały oddziały Obwodu Sosnowiec oraz oddziały dyspozycyjne komend Inspektoratu Sosnowiec, Okręgu Śląskiego oraz Kedywu.
Na terenie Sosnowca miał funkcjonować Pułk Sosnowiec GL PPS, którym dowodził M. Biłek ps. „Michał” (do aresztowania w roku 1942), a następnie Józef Musiał ps. „Wicek” (wcześniej dowódca II batalionu). Adiutantem pułku był Henryk Żmijewski ps. „Kuba”.
Pułk składał się z trzech batalionów, a każdy batalion z trzech kompanii:
  • I batalion /Środula, Konstantynów, Sielec/ d-ca Alfons Solarz ps. „Bogusław” (aresztowany w 1942 roku), następnie Władysław Plesiński ps. „Wiktor”
    • 1 kompania (91 ludzi) – d-ca Stefan Kowalczewski ps. „Janusz”, potem – Mierzejewski ps. „Szczupły”
    • 2 kompania (92 ludzi) – d-ca Stanisław Strojniak ps. „Dzidka”
    • 3 kompania – d-ca Bolesław Górniak ps. „Witek”
  • II batalion „Budda” /Pogoń, Śródmieście, Stary Sosnowiec, Milowice/ d-ca Józef Musiał ps. „Wicek”, a od sierpnia 1943 – Stanisław Piasecki ps. „Szczygieł”
    • 1 kompania (105 ludzi) – d-ca Jan Bański ps. „Czarny Julek”
    • 2 kompania (105 ludzi) – d-ca Antoni Lis ps. „Kuba”
    • 3 kompania (202 ludzi) – d-ca Eugeniusz Gierczakowski ps. „Żbik”
  • III batalion /południowy Sosnowiec, Dańdówka, Niwka, Modrzejów/ d-ca Bolesław Saniak ps. „Mirek”, a następnie Stefan Kućma ps. „Gustaw”
    • 1 kompania (80 ludzi) – d-ca Stefan Wesołowski ps. „Jędrek”
    • 2 kompania (48 ludzi) – d-ca Jan Wrzochal ps. „Jarosz”
    • 3 kompania (40 ludzi) – d-ca Jan Smoliński ps. „Agaton”

Organizacja Obwodu Sosnowiec na dzień 1 sierpnia 1944 roku

Na dzień 1 sierpnia 1944 roku organizacja Obwodu Sosnowiec była następujaca:
  • Rejon 1 (południowa część Śródmieścia z prezydium pulicji, z więzieniami na Ostrogórskiej i Towarowej, dworcem południowym):
    Plutony AK
    • pluton nr 25 – 40 ludzi
    • pluton nr 26 – 42 ludzi
    • pluton nr 27 – 32 ludzi
    • pluton nr 28 – 40 ludzi
    • pluton nr 29 – 40 ludzi
    • pluton nr 30 – 27 ludzi
    • pluton nr 39 – 40 ludzi
    • pluton nr 40 – 40 ludzi
    • pluton nr 41 – 40 ludzi
    • pluton nr 42 – 34 ludzi
    Razem w plutonach bojowych – 371 ludzi
  • Rejon 2 / 3 (północna część Śródmieścia z siedzibą sztabu wojskowego w pałacu Dietla, Ortskomando Wehrmachtu w szkule Dietla, urzędu Gestapo na ul. 3 Maja, dwóch jednostek wojskowych oraz dworcem głównym)
    Plutony Gwardii Ludowej PPS:
    • pluton nr 1 – 35 ludzi
    • pluton nr 2 – 35 ludzi
    • pluton nr 3 – 21 ludzi
    • pluton nr 4 – 25 ludzi
    • pluton nr 5 – 22 ludzi
    • pluton nr 6 – 21 ludzi
    • pluton nr 7 – 24 ludzi
    • pluton nr 8 – 43 ludzi
    • pluton nr 9 – 40 ludzi
    • pluton nr 10 – 22 ludzi
    • pluton nr 11 – 31 ludzi
    • pluton nr 12 – 52 ludzi
    • pluton nr 17 – 35 ludzi
    Razem w plutonach bojowych
  • 539 ludzi + Milicja PPS (pluton 1 – 110 ludzi)
  • Rejon 4 (Środula i Konstantynów z posterunkami pulicji na ul. Staszica, Okrzei i Będzińskiej oraz magazynem żywnościowym w browarze „Renard”)
    Plutony AK
    • pluton nr 21 – 40 żołnierzy
    • pluton nr 22 – 40 żołnierzy
    • pluton nr 23 – 40 żołnierzy
    • pluton nr 24 – 40 żołnierzy
    • pluton nr 35 – 17 żołnierzy
    • pluton nr 43 – 40 żołnierzy
    Razem w plutonach bojowych – 217 ludzi + Milicja PPS (plutony 2 i 3 – 70 ludzi)
  • Rejon 5 (Stary Sosnowiec i Milowice, z jednostkami wojskowymi npla na ul. Grabowej i Dziewiczej oraz z posterunkiem pulicji w Milowicach)
    Plutony GL PPS:
    • pluton nr 13 – 49 ludzi
    • pluton nr 14 – 57 ludzi
    • pluton nr 15 – 44 ludzi
    • pluton nr 16 – 44 ludzi
    Razem w plutonach bojowych – 194 ludzi + Milicja PPS (plutony 5 i 6 – 60 ludzi)
  • Rejon 6 (Modrzejów, Klimontów i Dańdówka, z trzema posterunkami policji oraz strażami ppoż. i plot. na ul. 1 Maja oraz strażą więzienną Radochy)
    Plutony AK
    • pluton nr 36 – 40 ludzi
    • pluton nr 37 – 40 ludzi
    • pluton nr 38 – 40 ludzi
    • pluton nr 44 – 40 ludzi
    • pluton nr 31 – 40 ludzi
    • pluton nr 32 – 40 ludzi
    • pluton nr 33 – 40 ludzi
    • pluton nr 34 – 23 ludzi
    Razem w plutonach bojowych – 303 ludzi + Milicja PPS (pluton nr 7 – 75 ludzi)
Ogółem siły Obwodu Sosnowiec zorganizowane w plutony (a więc bez dowództw i służbl) iczyły:
  • z AK – 891 ludzi (24 plutony)
  • z GL PPS – 860 ludzi (17 plutonów)
  • z Milicji PPS – 475 ludzi (11 plutonów)
W sumie daje to 2226 ludzi w 52 plutonach. Ogólny stan AK (z dowództwami i służbami) możemy szacować na ok. 2700 – 2800 ludzi.

Plan opanowania Sosnowca

Poniższe informacje pochodzą z książki: Roman Flaczyk Jan Gagorowski: Inspektorat Armii Krajowej Sosnowiec, Wydawnictwo Śląsk 2001
Siedziba gestapo znajdowała się na ul. 3 Maja obok budynku Ubezpieczeń Społecznych (obecnie Szpital Nr 2), a jej szefem był Gawcnda, natomiast prezydium policji, której komendantem był Watzlawik, miało siedzibę na ul. Piłsudskiego, róg Teatralnej. Komenda policji (Staatspolizeistelle) była na ulicy Orlej, a jej 8 komisariatów i posterunków - w różnych dzielnicach Sosnowca. Policja kryminalna ulokowała się na Żytniej. Oficerami śledczymi byli m.in.: Heinrich Schnicel, Paul Lange (z kripo) oraz Heinrich Hóflinger.
W pałacu Dietla znajdował się sztab wojskowy. W szkole Dietla przy ul. 3 Maja miał swe pomieszczenie Wehrmacht-Ortskommando. Jego poszczególne jednostki wojskowe stacjonowały w różnych dzielnicach, głównie w budynkach szkolnych na ulicach: Zygmunta, Grabowej, Dziewiczej, Dębowej i w browarze Renard. Ponadto Niemcy dysponowali stosownie do potrzeb Szkołą Kawalerii w Będzinie, Kompanią Kawalerii w Sosnowcu i jednostką wojskową w Maczkach. Były również służby przeciwpożarowe i przeciwlotnicze, a także straże obozowe, więzienne na Radosze, Ostrogórce i przy ul. Towarowej.
Wywiad AK i GL PPS ustalił dokładną siedzibę poszczególnych jednostek, ich obsadę oraz przybliżoną siłę ognia. Ogółem w Sosnowcu przebywało około 1960 żołnierzy i służb pomocniczych, w tym 370 strażaków i strażników, 160 członków Hitlerjugend.
Stosownie do zaleceń Komendy Głównej AK już w 1943 r. przystąpiono do opracowania planów opanowania terenu i wyznaczenia poszczególnych ognisk walki. Zakładano, że Inspektorat AK Sosnowiec opanuje w pierwszej fazie wschodnią część swego terenu, tj. obszary położone wzdłuż granicy z GG obwodów zawierciańskiego, olkuskiego i chrzanowskiego.
Dla Obwodu Sosnowiec w sierpniu 1944 r. sporządzono plan uderzeniowy zakładający zajęcie miasta. Podzielono Sosnowiec na 6 rejonów walki. Miały w nim uczestniczyć niemal wszystkie bojowe jednostki konspiracyjne, jakimi dysponował Obwód wraz z rezerwą Milicji PPS, a wynosiły one w trzecim kwartale 1944 r.:
  1. z Armii Krajowej: 891 żołnierzy zgrupowanych w 24 plutonach;
  2. - z Gwardii Ludowej: 860 żołnierzy I-go pułku i jego 3 bataliony;
  3. Razem 1751 żołnierzy;
  4. członkowie Milicji PPS: 475 osób z 11 plutonów.
Ogniska walki obejmowały następujące dzielnice oraz obsady:
  1. Rejon 1
    Obejmujący południową część Śródmieścia z prezydium policji, z więzieniami na Ostrogórskiej i Towarowej, dworcem południowym, z obsadą 335 Niemców - miały opanować jednostki AK w liczbie 10 plutonów pod dowództwem „Wiesława" i „Jastrzębia" z 371 żołnierzami.
  2. Rejon 2 i 3
    Obejmujące północną część Śródmieścia z siedzibą: sztabu wojskowego w pałacu Dietla, Ortskommando Wehrmachtu w szkole Dietla, urzędu gestapo na ulicy 3 Maja, dwóch jednostek wojskowych, magazynu broni oraz dworcem głównym bronionym przez 355 ludzi - mieli zająć gwardziści 1 i 3 batalionów GL PPS, liczących 539 osób dowodzonych przez „Józwę", „Gustawa". W rezerwie był oddział 110 ludzi z Milicji PPS Pogoń.
  3. Rejon 4
    Dzielnice Środula i Konstantynów z posterunkami policyjnymi na ulicy Staszica, Okrzei. Będzińskiej oraz magazynem żywności w browarze „Renard" z obsadą 205 ludzi - miały być zdobyte przez 7 plutonów AK pod dowództwem „Szczupłego", „Sokoła", dysponującego 217 żołnierzami.
  4. Rejon 5
    W dzielnicy na Starym Sosnowcu i w Milowicach, gdzie stacjonowały jednostki wojskowe nieprzyjaciela na ulicy Grabowej i Dziewiczej, z posterunkiem policji w Miłowicach w sile 110 żołnierzy i policjantów - planowano ich zlikwidowanie przez 2 batalion GL PPS pod dowództwem „Szczygła", mającego 194 gwardzistów i 60-osobowy oddział Milicji Ludowej PPS
  5. Rejon 6
    Obejmujący dzielnice Modrzejów, Klimontów, Dańdówkę z trzema posterunkami i oraz obsadą straży przeciwpożarowej, ochrony przeciwlotniczej na ul 1 Maja i straży więzienia Radocha obsadzone przez 270 Niemców - miały być opanowane przez 8 plutonów AK pod dowództwem „Adama Czarnego", w sile 303 akowców i rezerwowego 25-osobowenn mMn łu Milicji PPS.
Powyższy plan opracowany przez dowódców AK i GL PPS w osobach: Tąjchmana ps. „Buda", Plesińskiego ps. „Wiktor", Żołędzia ps. „Dąb", Musiała ps. „Wicek", Nowocicnia ps. "Wiesław" Nowickiego ps. „Garbaty" - został zatwierdzony przez dowódcę Śląskiego I 'l i Zygmunta Jankego „Waltera".
W zasadzie dysponowano dostateczną ilością akowców i gwardzistów dla opanowania Sosnowca, jednak nic posiadano broni i amunicji.
Poniżej przedstawiono przykłady, jakimi siłami i uzbrojeniem dysponowali Niemcy i Polacy: Rejon 2 i 3, dowódca „Józwa", „Gustaw"
  1. Nieprzyjaciel 335 żołnierzy z bronią i wyposażeniem
    1. 23 lekkich karab. masz. lkm
    2. 10 ciężkich karab. masz. ckm
    3. 5 działek ppanc.
    4. 20 motocykli
  2. GL PPS 539 żołnierzy + 110 milicjantów wyposażonych:
    1. 60 karabinów;
    2. 20 pistoletów (krótkiej broni);
    3. 500 butelek zapalających;
    4. 50 drągów żel. i kilofów.
Rejon 4., d-ca „Szczupły ", „Sokół"
  1. Niemcy - 205 żołnierzy z bronią i wyposażeniem:
    1. 10 karabinów masz. rkm;
    2. 1 działo ppanc;
    3. 4 motocykle;
  2. Polacy - 217 akowców + 70 milicjantów posiadających:
    1. 15 karabinów;
    2. 8 szt. broni krótkiej;
    3. 250 butelek zapalających;
    4. 30 drągów i kilofów.
Na szczęście do walk nie doszło, gdyż komendant Okręgu „Walter" wobec braku zrzutów broni odwołał akcję „Burza", która w Obwodzie Sosnowiec, przy posiadanych środkach, nie miała żadnych szans powodzenia.

Zdjęcia

Komendanci Inspektoratu Sosnowiec

Inspektorat Sosnowiec
kpt. Józef Badach-Rogowski "Czaharski", "Skiba"

Inspektorat Sosnowiec
por. Stefan Nowocień

Inspektorat Sosnowiec
Głaz z tablicą upamiętniający męczeńską śmierć pięciu członków ruchu oporu, publicznie straconych przez hitlerowców 22 września 1944 r. o godz. 13-tej.
http://tygodnikecho.pl/w_numerze/5768-tychy-70-lat-temu-niemcy-publicznie-powiesili-pieciu-dzialaczy-podziemia
Odsłonięcie: 22 września 1963 r.Lokalizacja: Ul. Kościuszki
Jak podano poniżej ofiarami byli głównie więźniowie polityczni z różnych ugrupowań, ale według oficjalnej propagandy PRL byli to wyłącznie działacze komunistyczni

Zostali straceni:
  1. Stefan Nowocień, 45 lat - komendant Inspektoratu Sosnowiec
  2. Adam Kasprzak, 38 lat ps. Wiński - w 1941 utworzył organizację Związek Patriotów Śląskich działającą w Wełnowcu i Siemianowicach Śląskich. W 1943 wraz z tą organizacją przystąpił do PPR. Organizował sabotaż w zakładach pracy i ucieczki jeńców sowieckich i przymusowych robotników-obywateli ZSRR oraz wcielanie do GL-AL dezerterów z Wehrmachtu. 19 czerwca 1944 został aresztowany i uwięziony w mysłowickim więzieniu
  3. Edmund Ratajczak, 32 lata - urodzony ?, w Bielsku. Aresztowany i po kilkudniowym przetrzymaniu w więzieniu gestapo w Bielsku, przewieziony do KL Auschwitz.
  4. Ryszard Tkacz, 28 lat - urodzony 18.07.1916 r. Należał do IX Drużyny ZHP im. Tadeusza Kościuszki w Chwałowicach. Ochotniczo wstąpił do Wojska Polskiego, w 1939 r. uczestniczył w kampanii wrześniowej w stopniu sierżanta. Z nastaniem okupacji, działał aktywnie w Szarych Szeregach, POP, ZWZ/AK. W działalności konspiracyjnej współredagował (z pozostałym rodzeństwem) podziemne pismo „Zryw”. Dowódca plutonu AK w Chwałowicach. Aresztowany przez gestapo w lipcu 1944 r.
  5. Tadeusz Lompa, 19 lat - z Częstochowy
Ciała zamordowanych zostały prawdopodobnie spalone w krematorium w Auschwitz.
Egzekucja odbyła się na placu pomiędzy budynkami poczty i remizy strażackiej.
Więżniów przywieziono do Tychów z obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu. po wyroku sądu doraźnego obradującego w KL Auschwitz.
Egzekucji musieli się przyglądać miejscowi.
Była to ostatnia publiczna egzekucja w rejencji katowickiej w czasie hitlerowskiej
Źródło: Źródło: http://umtychy.pl/102871-tychy-pomnik-ofiar-hitlerowcow-22091944
Inspektorat Sosnowiec
kpt. Lucjan Tajchman "Wirt", "Buda"

Komendanci Obwodu Sosnowiec

Inspektorat Sosnowiec
mjr Czesław Gałecki "Paproć", "Wrzos"

Inspektorat Sosnowiec
ppor. Jan Imach

Inspektorat Sosnowiec
Roman Żołądź "Dąb", "Skiba"


Piśmiennictwo

  1. Roman Flaczyk Jan Gagorowski: Inspektorat Armii Krajowej Sosnowiec,, Wydawnictwo Śląsk 2001
  2. Juliusz Niekrasz: Z dziejów AK na Śląsku, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1985
  3. Zygmunt Walter-Janke: W Armii Krajowej na Śląsku, Wydawnictwo Śląsk 1986
  4. Zygmunt Walter-Janke: Śląsk jako teren partyzancki AK, Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych 1986
  5. https://pl.wikipedia.org/wiki/Inspektorat_Sosnowiec_Armii_Krajowej
  6. http://www.historycy.org/index.php?showtopic=53608&pid=731933&mode=threaded&show=&st=&#entry731933