Marian Rapacki

Marian Rapack

Marian Rapacki (ur. 7 lutego 1884 w Sieradzu, zm. 16 września 1944 w Warszawie), syn Bronisława i Jadwigi z Chełmickich – polski działacz spółdzielczy i niepodległościowy, teoretyk ruchu spółdzielczego, prezes Związku Spółdzielni Spożywców RP "Społem", wykładowca na tajnej SGH.

Okres przed II wojną światową

Od 1906 związany ze spółdzielczością oszczędnościowo-pożyczkową, potem rolniczą. Działacz Związku Młodzieży Polskiej "Zet", a następnie Narodowego Związku Robotniczego. W 1920 objął redakcję tygodnika "Społem".
W 1926 r. został wybrany prezesem zarządu Związku Spółdzielni Spożywców RP „Społem” i pełnił tę funkcję aż do śmierci.
Początkowo działał na rzecz zjednoczenia różnych odłamów spółdzielczości spożywców, a następnie umocnienia organizacyjnego „Społem”, jak powszechnie nazywano Związek, który stał się pod koniec okresu II RP prawdziwą potęgą. Była w tym ogromna zasługa właśnie Rapackiego, który skutecznie przeciwdziałał próbom upolitycznienia spółdzielczości czy zbytniego podporządkowania jej państwu oraz dbał o rozwój nie tylko samego Związku i największych zrzeszonych spółdzielni, ale również i tych drobnych.
W latach 30. w SGH wykładał: Teorię kooperacji; Zasady organizacji i gospodarki spółdzielni spożywców; Ustawodawstwo spółdzielcze.

Okres II wojny światowej i konspiracji

Współzarządzał aprowizacją stolicy we wrześniu 1939 r., za co został udekorowany przez prezydenta Stefana Starzyńskiego Krzyżem Walecznych.
W latach okupacji przewodził „Społem”, lawirując pomiędzy wymogami funkcjonowania w koncesjonowanej przez Niemców oficjalnej strukturze, a zasadami patriotyzmu i działaniami konspiracyjnymi. Przygotował wówczas, wraz z innymi wybitnymi spółdzielcami i w porozumieniu z Delegaturą Rządu na Kraj, program spółdzielczości polskiej, zawierający wizję przyszłego ustroju, w którym ogromną rolę przypisano spółdzielniom.
Zorganizował i stanął na czele Komitetu Spółdzielczego, który był elementem Polskiego Państwa Podziemnego.
Był członkiem Społecznego Komitetu Anty-komunistycznego, który tworzyli przedstawiciele licznych organizacji konspiracyjnych, a także członów Armii Krajowej i delegatury rządu.
Współpracował z Radą Główną Opiekuńczą organizując poprzez spółdzielnie pomoc materialną dla potrzebujących; pomagał w ukrywaniu zagrożonych osób, w tym Żydów, w wyrabianiu fałszywych poświadczeń zatrudnienia, w finansowaniu podziemia.
Misterna gra spółdzielców z okupantem i rola spółdzielni m.in. w wspieraniu ruchu oporu i jego działalność przyniosła Rapackiemu wielki autorytet. Były nawet propozycje, aby został on Delegatem Rządu.
W roku akademickim 1943/1944 44 prowadził zajęcia w I Miejskiej Szkole Handlowej z przedmiotów „Teoria spółdzielczości” i „Organizacja spółdzielczości”.
W czasie Powstania Warszawskiego organizował aprowizację stolicy. Znał miejsce, gdzie była żywność i broń i wskazał je, np. w zamurowanych piwnicach „Społem” były pokłady makaronu. On o tym wiedział, ponieważ żywił Warszawę przez całą wojnę.
Zginął w wyniku niemieckiego bombardowania w czasie Powstania Warszawskiego w dniu 16 września 1944 r. w ruinach budynku mieszkalnego na rogu ul. Puławskiej i Malczewskiego, dokąd udał się wcześniej z siedziby „Społem” na ul. Grażyny załatwiając sprawy aprowizacji ludności Warszawy.
Pochowany jest na Cmentarzu Powązkowskim obok swojej żony Marii Rapackiej (1885-1946), która również była działaczką spółdzielczą, związaną szczególnie z Ligą Kooperatystek. Jednym z ich synów był Adam Rapacki, długoletni minister spraw zagranicznych PRL.

Źródła


Miejska Szkoła Handlowa

Po kapitulacji Warszawy przystąpiono do prac porządkowych wokół Uczelni. Po raz pierwszy jednak w historii SGH nie odbyła się uroczysta inauguracja roku akademickiego.
Początkowo niemieckie władze okupacyjne wyraziły zgodę na rozpoczęcie zajęć w SGH, nakładając jednak na Szkołę znaczne ograniczenia w zakresie liczby studentów i pracowników. Senat Szkoły planował rozpoczęcie zajęć 25 października 1939 r.
Liczba studentów miała ulec ograniczeniu do 450, a pracowników dydaktycznych do około 30 osób. W końcu października gubernator generalny Hans Frank cofnął jednak zezwolenie na rozpoczęcie nowego roku akademickiego.
Od 1 lipca 1940 roku zarząd nad sprawami i majątkiem Szkoły objął kurator szkół wyższych na dystrykt warszawski a dom mieszkalny przy ul. Rakowieckiej zajęły okupacyjne władze wojskowe.
Inicjatywę podziemnych studiów w SGH podjął prof. Edward Lipiński wspierany przez prof. Aleksego Wakara. Latem 1940 roku Szkoła uzyskała od władz niemieckich pozwolenie na prowadzenie przez rok prywatnej Szkoły Handlowej pod nazwą Kursów Gospodarczych, które rozpoczęły swoją działalność 1 września 1940 roku, a zakończyły - zgodnie z terminem uzyskanej licencji - w lipcu 1941 roku.
Na kursy rekrutowano zarówno młodzież po szkołach podstawowych, jak i po maturze. Stwarzało to trudności w ujednoliceniu programu nauczania, dlatego też powołano dwie grupy. Pierwsza, złożona z osób mających wykształcenie niepełne średnie lub maturę odbywała pod fikcyjnymi nazwami przedmiotów zajęcia zbliżone programem do przedwojennej SGH. Druga, oparta głównie na młodzieży, która ukończyła jedynie szkoły podstawowe, odbywała naukę według oficjalnego programu szkoły zawodowej. A zatem Kursy prowadziły działalność dwutorową, kryjąc pod swym szyldem również konspiracyjną SGH. Wszyscy absolwenci Kursów uzyskiwali świadectwo ich ukończenia, a ponadto grupa pierwsza - również zaświadczenie o zaliczeniu I roku SGH.
W wyniku rozmów prof. E. Lipińskiego z prezydentem miasta Julianem Kulskim oraz przedstawicielem Delegatury Rządu na kraj uzyskano we wrześniu 1941 roku zezwolenie władz niemieckich na oficjalne rozpoczęcie działalności Miejskiej Szkoły Handlowej. MSH otrzymała nazwę niemiecką - Stadthandelsfachschule. Początkowo nie oznaczono stopnia Szkoły, chociaż na mocy zarządzeń władz okupacyjnych 3-letnia szkoła zawodowa otrzymała I stopień, a 2-letnie szkoły - II stopień.
Pomimo tego zróżnicowania świadectwa wydawano na blankietach szkół II stopnia. W roku 1942/43 nazwę zmieniono na I Miejską Szkołę Handlową II stopnia, co nie miało szczególnego znaczenia bo i tak zdawano sobie sprawę z prawdziwego charakteru uczelni, w której realizowano w sposób zakonspirowany program nauczania wyższej uczelni. Przez cały okres działalności MSH w latach 1941-1944 dyrektorem był prof. Edward Lipiński, toteż uczelnię zwano "szkołą Lipińskiego". Jego zastępcą był prof. Aleksy Wakar, skarbnikiem - Andrzej Bieniek, a sekretarzem - Józef Zagórski.
Dzięki pomocy byłego asystenta SGH, a ówczesnego kierownika Zarządu Miejskiego, Aleksandra Ivanki, MSH otrzymała dofinansowanie. Pozostałe wpływy na utrzymanie Szkoły czerpano z opłat wnoszonych przez studentów oraz władz szkolnych Polski Podziemnej.
Lokale szkoły zmieniano często. Pierwszą siedzibą Szkoły było gimnazjum Zamojskiego przy Smolnej. Po zarekwirowaniu gmachu przez władze okupacyjne dla koszar wojskowych, MSH przeniesiono na ul. Oboźną, a później na ul. Kopernika. Palącym problemem była biblioteka, ponieważ księgozbiór SGH w wyniku reorganizacji przeprowadzonej przez Niemców w 1940 roku znalazł się w Oddziale II Biblioteki Miejskiej wśród zbiorów w ogóle nie udostępnianych.
Jako szkoła formalnie zawodowa MSH miała program zajęć oficjalnie uznany przez władze niemieckie. Wiadomo było, że pod pewnymi nazwami przedmiotów ukrywano prawdziwe treści programowe.
Dla studentów ważna była osoba prowadzącego wykład, co świadczyło o właściwej istocie nauczania, a po wizytacjach niemieckich zarzucano, że Szkoła ma charakter "wręcz akademicki". Istniała świadomość władz niemieckich, że to tajna Wyższa Szkoła Handlowa i dlatego gubernator Hans Frank we wrześniu 1944 roku wręczył pisemne ostrzeżenie władzom MSH, że "wizytacje ujawniły nauczanie przedmiotów zakazanych".
Program studiów MSH miał charakter studiów akademickich, chociaż oficjalnie nauczanie obejmowało przedmioty przewidziane programem niemieckich szkół zawodowych takie jak: stenografię, pisanie na maszynie oraz język niemiecki. Rok szkolny trwał od 1 września do 30 czerwca. Istniały trzy klasy na poziomie I roku studiów SGH, trzy klasy na poziomie II roku i dwie odpowiadające III rokowi SGH.
Wykłady prowadzili np. Edward Lipiński i Aleksy Wakar - ekonomię polityczną jako "zasady ekonomii społecznej", Leon Koźmiński - naukę o handlu jako " organizację przedsiębiorstw", Stanisław Skrzywan - księgowość, Henryk Piętka - prawo cywilne jako "prawoznawstwo", Jerzy Loth geografię ekonomiczną jako "organizację", a Zygmunt Limanowski - teorię statystyki pod nazwą "arytmetyka handlowa".
Wśród kadry nauczającej znajdowali się wybitni wykładowcy, m.in. Andrzej Bieniek, Edmund Dąbrowski, Aleksander Grużewski, Karol Iżykowski, Aleksander Jackowski, Kazimierz Kasperski, Stanisław Rychliński, Kazimierz Secomski, Antoni Sujkowski, Marcin Wyczałkowski. Poza tym wykładali wybitni naukowcy spoza dawnej SGH oraz wysokiej klasy praktycy, jak specjalista od analizy rynku Zdzisław Grabski czy znawca prawa ubezpieczeniowego Roman Garlicki. Religię wykładał profesor filozofii chrześcijańskiej ks. Piotr Chojecki, a prawo Antoni Peretiatkowicz profesor Uniwersytetu Poznańskiego.
Kadra naukowa składała się z ludzi o różnych przekonaniach politycznych. Wykładowcy MSH ustosunkowywali się krytycznie do problemów gospodarczych Polski przedwrześniowej i podkreślali potrzebę przemian społeczno-ekonomicznych po zakończeniu wojny. Liczba studentów uczestniczących w tajnym nauczaniu ekonomicznym podczas okupacji wynosiła ok. 900 osób. W roku akademickim 1943/44 w MSH studiowało łącznie 820 osób.
Młodzież studencka MSH oprócz studiowania zajęta była pracą zarobkową, więc zajęcia odbywały się w godzinach rannych i popołudniowych. Brak podręczników zmuszał do wymiany notatek z wykładów i powielania skryptów. Młodzież studencka MSH studiowała w życzliwej atmosferze, studenci pomagali sobie w nauce, jak również w organizowaniu noclegów po godzinie policyjnej. Istniała solidarność grupowa, a bliskość kontaktów kadry nauczającej ze studentami wynikała ze wspólnego zagrożenia. W okresie wyjątkowego nasilenia terroru hitlerowskiego dostosowywano godziny zajęć studentów do możliwości bezpiecznego powrotu do domu.
Wybuch powstania warszawskiego w 1944 roku uprzedził rozpoczęcie kolejnego roku MSH. W trakcie walki zginęło kilku współpracowników Szkoły, m.in. prof. M. Chorzewski, M. Rapacki, lektor Z. Zagórowski i wielu studentów. Doszczętnemu zniszczeniu uległ budynek przy ul. Kopernika, gdzie mieściła się Szkoła wraz z całą dokumentacją MSH.
Pomimo tak trudnych warunków MSH realizując tajny program nauczania ekonomicznego na poziomie akademickim potrafiła wykształcić setki absolwentów.
O szczególnym znaczeniu i roli MSH może świadczyć fragment listu do prof. Edwarda Lipińskiego otrzymanego z dystryktu krakowskiego w czerwcu 1944 roku " ponowne wizytacje Pańskiej Szkoły dowiodły, że uczy Pan przedmiotów zakazanych. Jeśli się to powtórzy, będzie odpowiadał Pan, Pańscy nauczyciele i Pańscy uczniowie."
Wkrótce po wojnie przeprowadzono weryfikacje studiów słuchaczy I Miejskiej Szkoły Handlowej II stopnia w Warszawie.
W protokołach Senatu SGH z dnia 12 maja 1945 roku czytamy: "Senat Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie zgadza się na uznanie studiów słuchaczów I Miejskiej Szkoły Handlowej II stopnia w Warszawie w latach. 1940/41, 1941/42, 1942,43, 1943/44 za równoważne ze studiami w Szkole Głównej Handlowej."

SGH
Profesor Edward Lipiński inauguruje rok akademicki podczas okupacji hitlerowskiej w konspiracyjnej SGH pod szyldem Miejskiej Szkoły Handlowej

SGH
Świadectwo ukończenia MSH

Żródła

Czy wiesz, że ...