Żołnierze Armii Krajowej – wykładowcy i absolwenci Szkoły Głównej Handlowej

Tablica Szkoła Głowna Handlowa
Tablica pracowników i studentów Szkoły Głównej Handlowej poległych i zamordowanych w latach 1939-1945.

Początki Uczelni sięgają 1906 r., kiedy powstały Prywatne Kursy Handlowe Męskie Augusta Zielińskiego. Miały one charakter wyższej szkoły ekonomicznej, co potwierdzone zostało w 1915 r. zezwoleniem na używanie nazwy Wyższa Szkoła Handlowa (WSH).
Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę WSH otrzymała osobowość prawną, a w 1924 r. prawa przysługujące szkołom akademickim.
Od 1933 r. uczelnia nosiła nazwę Szkoła Główna Handlowa w Warszawie (SGH), podkreślającą jej centralną pozycję w polskim szkolnictwie ekonomicznym.
Do 1939 r. wydano ponad 1,7 tys. dyplomów ukończenia studiów i ponad 500 dyplomów magistra.
Druga wojna światowa nie przerwała działalności SGH, która pod oficjalnym szyldem Miejskiej Szkoły Handlowej (średniej szkoły zawodowej), prowadziła zajęcia na poziomie akademickim. Jej kadra i studenci uczestniczyli w strukturach państwa podziemnego i wzięli udział w powstaniu warszawskim.
Uczelnia wznowiła działalność już w lutym 1945 r.
Miejska Szkoła Handlowa
Po kapitulacji Warszawy przystąpiono do prac porządkowych wokół Uczelni. Po raz pierwszy jednak w historii SGH nie odbyła się uroczysta inauguracja roku akademickiego.
Początkowo niemieckie władze okupacyjne wyraziły zgodę na rozpoczęcie zajęć w SGH, nakładając jednak na Szkołę znaczne ograniczenia w zakresie liczby studentów i pracowników. Senat Szkoły planował rozpoczęcie zajęć 25 października 1939 r.
Liczba studentów miała ulec ograniczeniu do 450, a pracowników dydaktycznych do około 30 osób. W końcu października gubernator generalny Hans Frank cofnął jednak zezwolenie na rozpoczęcie nowego roku akademickiego.
Od 1 lipca 1940 roku zarząd nad sprawami i majątkiem Szkoły objął kurator szkół wyższych na dystrykt warszawski a dom mieszkalny przy ul. Rakowieckiej zajęły okupacyjne władze wojskowe. Inicjatywę podziemnych studiów w SGH podjął prof. Edward Lipiński wspierany przez prof. Aleksego Wakara. Latem 1940 roku Szkoła uzyskała od władz niemieckich pozwolenie na prowadzenie przez rok prywatnej Szkoły Handlowej pod nazwą Kursów Gospodarczych, które rozpoczęły swoją działalność 1 września 1940 roku, a zakończyły - zgodnie z terminem uzyskanej licencji - w lipcu 1941 roku.
Na kursy rekrutowano zarówno młodzież po szkołach podstawowych, jak i po maturze. Stwarzało to trudności w ujednoliceniu programu nauczania, dlatego też powołano dwie grupy. Pierwsza, złożona z osób mających wykształcenie niepełne średnie lub maturę odbywała pod fikcyjnymi nazwami przedmiotów zajęcia zbliżone programem do przedwojennej SGH. Druga, oparta głównie na młodzieży, która ukończyła jedynie szkoły podstawowe, odbywała naukę według oficjalnego programu szkoły zawodowej. A zatem Kursy prowadziły działalność dwutorową, kryjąc pod swym szyldem również konspiracyjną SGH. Wszyscy absolwenci Kursów uzyskiwali świadectwo ich ukończenia, a ponadto grupa pierwsza - również zaświadczenie o zaliczeniu I roku SGH.
W wyniku rozmów prof. E. Lipińskiego z prezydentem miasta Julianem Kulskim oraz przedstawicielem Delegatury Rządu na kraj uzyskano we wrześniu 1941 roku zezwolenie władz niemieckich na oficjalne rozpoczęcie działalności Miejskiej Szkoły Handlowej. MSH otrzymała nazwę niemiecką - Stadthandelsfachschule. Początkowo nie oznaczono stopnia Szkoły, chociaż na mocy zarządzeń władz okupacyjnych 3-letnia szkoła zawodowa otrzymała I stopień, a 2-letnie szkoły - II stopień.
Pomimo tego zróżnicowania świadectwa wydawano na blankietach szkół II stopnia. W roku 1942/43 nazwę zmieniono na I Miejską Szkołę Handlową II stopnia, co nie miało szczególnego znaczenia bo i tak zdawano sobie sprawę z prawdziwego charakteru uczelni, w której realizowano w sposób zakonspirowany program nauczania wyższej uczelni. Przez cały okres działalności MSH w latach 1941-1944 dyrektorem był prof. Edward Lipiński, toteż uczelnię zwano "szkołą Lipińskiego". Jego zastępcą był prof. Aleksy Wakar, skarbnikiem - Andrzej Bieniek, a sekretarzem - Józef Zagórski.
Dzięki pomocy byłego asystenta SGH, a ówczesnego kierownika Zarządu Miejskiego, Aleksandra Ivanki, MSH otrzymała dofinansowanie. Pozostałe wpływy na utrzymanie Szkoły czerpano z opłat wnoszonych przez studentów oraz władz szkolnych Polski Podziemnej. Lokale szkoły zmieniano często. Pierwszą siedzibą Szkoły było gimnazjum Zamojskiego przy Smolnej. Po zarekwirowaniu gmachu przez władze okupacyjne dla koszar wojskowych, MSH przeniesiono na ul. Oboźną, a później na ul. Kopernika. Palącym problemem była biblioteka, ponieważ księgozbiór SGH w wyniku reorganizacji przeprowadzonej przez Niemców w 1940 roku znalazł się w Oddziale II Biblioteki Miejskiej wśród zbiorów w ogóle nie udostępnianych. Jako szkoła formalnie zawodowa MSH miała program zajęć oficjalnie uznany przez władze niemieckie. Wiadomo było, że pod pewnymi nazwami przedmiotów ukrywano prawdziwe treści programowe.
Dla studentów ważna była osoba prowadzącego wykład, co świadczyło o właściwej istocie nauczania, a po wizytacjach niemieckich zarzucano, że Szkoła ma charakter "wręcz akademicki". Istniała świadomość władz niemieckich, że to tajna Wyższa Szkoła Handlowa i dlatego gubernator Hans Frank we wrześniu 1944 roku wręczył pisemne ostrzeżenie władzom MSH, że "wizytacje ujawniły nauczanie przedmiotów zakazanych".
Program studiów MSH miał charakter studiów akademickich, chociaż oficjalnie nauczanie obejmowało przedmioty przewidziane programem niemieckich szkół zawodowych takie jak: stenografię, pisanie na maszynie oraz język niemiecki. Rok szkolny trwał od 1 września do 30 czerwca. Istniały trzy klasy na poziomie I roku studiów SGH, trzy klasy na poziomie II roku i dwie odpowiadające III rokowi SGH.
Wykłady prowadzili np. Edward Lipiński i Aleksy Wakar - ekonomię polityczną jako "zasady ekonomii społecznej", Leon Koźmiński - naukę o handlu jako " organizację przedsiębiorstw", Stanisław Skrzywan - księgowość, Henryk Piętka - prawo cywilne jako "prawoznawstwo", Jerzy Loth geografię ekonomiczną jako "organizację", a Zygmunt Limanowski - teorię statystyki pod nazwą "arytmetyka handlowa".
Wśród kadry nauczającej znajdowali się wybitni wykładowcy, m.in. Andrzej Bieniek, Edmund Dąbrowski, Aleksander Grużewski, Karol Iżykowski, Aleksander Jackowski, Kazimierz Kasperski, Stanisław Rychliński, Kazimierz Secomski, Antoni Sujkowski, Marcin Wyczałkowski. Poza tym wykładali wybitni naukowcy spoza dawnej SGH oraz wysokiej klasy praktycy, jak specjalista od analizy rynku Zdzisław Grabski czy znawca prawa ubezpieczeniowego Roman Garlicki. Religię wykładał profesor filozofii chrześcijańskiej ks. Piotr Chojecki, a prawo Antoni Peretiatkowicz profesor Uniwersytetu Poznańskiego.
Kadra naukowa składała się z ludzi o różnych przekonaniach politycznych. Wykładowcy MSH ustosunkowywali się krytycznie do problemów gospodarczych Polski przedwrześniowej i podkreślali potrzebę przemian społeczno-ekonomicznych po zakończeniu wojny. Liczba studentów uczestniczących w tajnym nauczaniu ekonomicznym podczas okupacji wynosiła ok. 900 osób. W roku akademickim 1943/44 w MSH studiowało łącznie 820 osób.
Młodzież studencka MSH oprócz studiowania zajęta była pracą zarobkową, więc zajęcia odbywały się w godzinach rannych i popołudniowych. Brak podręczników zmuszał do wymiany notatek z wykładów i powielania skryptów. Młodzież studencka MSH studiowała w życzliwej atmosferze, studenci pomagali sobie w nauce, jak również w organizowaniu noclegów po godzinie policyjnej. Istniała solidarność grupowa, a bliskość kontaktów kadry nauczającej ze studentami wynikała ze wspólnego zagrożenia. W okresie wyjątkowego nasilenia terroru hitlerowskiego dostosowywano godziny zajęć studentów do możliwości bezpiecznego powrotu do domu.
Wybuch powstania warszawskiego w 1944 roku uprzedził rozpoczęcie kolejnego roku MSH. W trakcie walki zginęło kilku współpracowników Szkoły, m.in. prof. M. Chorzewski, M. Rapacki, lektor Z. Zagórowski i wielu studentów. Doszczętnemu zniszczeniu uległ budynek przy ul. Kopernika, gdzie mieściła się Szkoła wraz z całą dokumentacją MSH.
Pomimo tak trudnych warunków MSH realizując tajny program nauczania ekonomicznego na poziomie akademickim potrafiła wykształcić setki absolwentów.
O szczególnym znaczeniu i roli MSH może świadczyć fragment listu do prof. Edwarda Lipińskiego otrzymanego z dystryktu krakowskiego w czerwcu 1944 roku " ponowne wizytacje Pańskiej Szkoły dowiodły, że uczy Pan przedmiotów zakazanych. Jeśli się to powtórzy, będzie odpowiadał Pan, Pańscy nauczyciele i Pańscy uczniowie."
Wkrótce po wojnie przeprowadzono weryfikacje studiów słuchaczy I Miejskiej Szkoły Handlowej II stopnia w Warszawie.
W protokołach Senatu SGH z dnia 12 maja 1945 roku czytamy: "Senat Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie zgadza się na uznanie studiów słuchaczów I Miejskiej Szkoły Handlowej II stopnia w Warszawie w latach. 1940/41, 1941/42, 1942,43, 1943/44 za równoważne ze studiami w Szkole Głównej Handlowej."
Powyższy opis otrzymano od prof. Janusza Kalińskiego z SGH.

W poniższej tabeli podano w kolejności alafabetycznej nazwiska i imiona 30 żołnierzy Armii Krajowej,
którzy ukończyli Szkołę Główną Handlową lub/oraz byli wykładowcami w tej Uczelni.
Uwzględniono osob podane w dwóch kategoriach Wikipedii:
1) Absolwenci Szkoły Głównej Handlowej
2) Wykładowcy Szkoły Głównej Handlowej
oraz
3) osoby wymienione na w/w tablicy pamiatkowej.
Nazwisko i imię osoby jest linkiem do opracowanego biogramu lub biogramu zamieszczonego w Wikipedii.
Podano także czy osoba była absolwentem - A, czy wykładowcą - W.

Lp Nazwisko i imię/imiona Absolwent Wykładowca
1 Bednarczyk Tadeusz A
2 Bieniek Andrzej W
3 Czajkowski Zbigniew A
4 Dobraczyński Jan A
5 Englert Adam A
6 Filipowicz Eugeniusz A
7 Gaczoł Zofia A
8 Kaltenberg Piotr A
9 Kieżun Witold A
10 Klepacz Władysław A
11 Kozłowski Henryk A
12 Koźmiński Leon W
13 Krzymiński Aleksander A W
14 Lewtak-Stattler Teresa A
15 Lipiński Edward W
16 Lutoborski Tadeusz A
17 Műller Aeksander W
18 Porwit Krzysztof A W
19 Prus-Bogusławski Andrzej A
20 Rapacki Marian W
21 Reindl Tadeusz A
22 Sawko Ryszard A
23 Sieradzki Stanisław A
24 Sługocki Ryszard A
25 Sumiński Tadeusz A
26 Tomaszewski Bohdan A
27 Weker Władysław A
28 Whitehead Alfred A
29 Wyganowski Stanisław A
30 Zamoyski Jan Tomasz A