Żołnierze Armii Krajowej – wykładowcy i absolwenci Wolnej Wszechnicy Polskiej

Tablica WWP
Dawny budynek Wolnej Wszechnicy w Warszawie przy ulicy Banacha 2 (poprzedni adres ul. Opaczewska 2a. Obecnie kompleks budynków wojskowych (m.in. Dom Wojska Polskiego) z częścią należącą do Uniwersytetu Warszawskiego
http://www.warszawa1939.pl/i.php?o=opaczewska_2a

Prywatna szkoła wyższa utworzona w 1918 roku w Warszawie z czterema wydziałami: matematyczno-przyrodniczym, humanistycznym, nauk politycznych i społecznych, pedagogicznym.. Placówka powstała z działającego w 1916 w czasie I wojny światowej na terytorium Królestwa Polskiego Towarzystwa Kursów Naukowych. Szkoła formalnie prowadziła działalność naukowo-dydaktyczną w latach 1918-1952. Od 1929 roku została ustawą sejmową zaliczona do uczelni wyższych. Nadawane przez Wolną Wszechnicę Polską dyplomy ukończenia studiów i tytuły naukowe były równoważne z uniwersyteckimi.
Od 1928 roku uczelnia posiadała oddział zamiejscowy w Łodzi, z którego po II wojnie światowej powstał Uniwersytet Łódzki. W latach 1919-1939 placówka zatrudniała 70-80 naukowców z tytułem profesora, 30-40 docentów, 35-40 asystentów i 5-8 lektorów. W roku akademickim 1938/39 kształciło się we Wszechnicy około 3000 studentów. Uczelnia prowadziła tajne nauczanie w czasie okupacji niemieckiej.

WWP
Tablica pamiątkowa na gmachu szkoły przy ul. Banacha 2 w Warszawie


W przygotowaniu są kolejne biogramy. Swoje uwagi i propozycje należy przekazywać na adres: tabliczki@armiakrajowa.org.pl.


W poniższej tabeli podano w kolejności alfabetycznej nazwiska i imiona 19 żołnierzy Armii Krajowej,
którzy ukończyli Wolną Wszechnicę Polską lub/oraz byli wykładowcami w tej Uczelni.
Nazwisko i imię osoby jest linkiem do biogramu zamieszczonego w Internecie.
Podano także czy osoba była S – studentem, absolwentem - A, czy wykładowcą - W.

Lp Nazwisko i imię/imiona Student/
Absolwent
Wykładowca
1 Boniecka Maria Antonina A
2 Dutkiewicz Józef W
3 Gorzkowski Kazimierz A W
4 Heldenburg Zofia Krystyna A
5 Herbst Stanisław W
6 Jurgielewiczowa Irena W
7 Maliszewski Aleksander A
8 Malessa Emilia
Emilia z Izdebskich Malessa, ps. „Marcysia”, „Miłasza”, „Maniuta” (ur. 26 lutego 1909 w Rostowie, zm. 5 czerwca 1949), córka Władysława Izdebskiego i Marii z Krukowskich. Kapitan Armii Krajowej, powstaniec warszawski.
W latach 1925-1928 uczęszczała do Szkoły Handlowej Polskiej Macierzy Szkolnej w Łucku; po uzyskaniu dyplomu rozpoczęła pracę w administracji biurowej. W 1932 r. przeniosła się do Warszawy. Podjęła pracę w Głównym Urzędzie Statystycznym. W 1935 r. wyjechała w Gdyni, gdzie zatrudniono ją w tamtejszym Komisariacie Rzeszy. Tam poznała pierwszego męża – inżyniera Stanisława Malessę. W 1937 r. powróciła do Warszawy, gdzie rozpoczęła studia pedagogiczne na Wolnej Wszechnicy Polskiej.
Brała udział w kampanii wrześniowej 1939, zgłosiwszy się w ramach Ochotniczej Służby Kobiet. Pełniła funkcję kierowcy i organizatora lotnych punktów dożywiania i punktów sanitarnych przy 19. Dywizji Piechoty.
Od połowy października 1939 działała w konspiracji, była członkiem Służby Zwycięstwu Polski, Związku Walki Zbrojnej, a potem Armii Krajowej. Dowództwo SZP powierzyło jej zadanie zorganizowania działu łączności zagranicznej. Komórka łączności nosiła różne kryponimy: „Zenobia”, „Łzy”, „Załoga” i „Zagroda”. Zadaniem Emilii Malessy, często nazywanej „panią na Zagrodzie”, było skompletowanie i wyszkolenie kurierów, wyznaczenie tras i kontaktów pośrednich, wysyłanie poczty oraz zapewnienie bezpieczeństwa. „Marcysia” stale doskonaliła metody zabezpieczeń. Tworzyła sieć alarmową, punkty kontaktowe. O jakości systemu łączności świadczyło m.in. przygotowanie meldunków w postaci mikrofilmów. Wykonywano je w 5 egzemplarzach: dwa wysyłano przez kurierów różnymi trasami. W razie zaginięcia posłańców, wysyłano trzeciego. Czwarty egzemplarz archiwizowano w KG AK, zaś piąty stanowił wysyłkę awaryjną. Przez całą wojnę system pracował w miarę stabilnie. Aresztowania i likwidacja poszczególnych punktów nie zagroziły organizacji.
W 1935 lub 1939 roku poślubiła Stanisława Malessę, z którym rozwiodła się po dwóch latach małżeństwa. Prawdopodobnie w listopadzie 1943 wyszła za Jana Piwnika ps. „Ponury”.
W Powstaniu Warszawskim walczyła w Śródmieściu w Batalionie Szturmowym kpt. Kazimierza  Bilskiego „Ruma”. Po jego upadku uciekła z pociągu transportującego powstańców do Niemiec. Po przedostaniu się do Krakowa pomagała w przerzucie do kraju kpt. Jana Nowaka-Jeziorańskiego.
Po rozwiązaniu Armii Krajowej należała do organizacji NIE, Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj, gdzie była członkiem ścisłego sztabu, oraz Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość, w którym pełniła funkcję kierownika łączności zagranicznej. 16 października 1945 wyraziła chęć odejścia z tej organizacji. W czasie przekazywania swoich obowiązków, 31 października 1945, została aresztowana.
W areszcie, uwierzywszy „oficerskiemu słowu honoru” szefa Departamentu Śledczego MBP Józefa Różańskiego, że żadna z ujawnionych osób nie będzie aresztowana i osądzona, za wiedzą swoich przełożonych – płk. Jana Rzepeckiego szefa WiN oraz płk. Antoniego Sanojcy – i na ich rozkaz podjęła decyzję o ujawnieniu członków i przywódców I Komendy Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość. Po aresztowaniach, będąc nadal w więzieniu, na znak protestu przeciw niedotrzymaniu słowa przez Różańskiego rozpoczęła strajk głodowy. 14 lutego 1947 skazana została na 2 lata pozbawienia wolności. Kilka dni później, decyzją prezydenta Bolesława Bieruta, ułaskawiono ją wraz z innymi współoskarżonymi.
Natychmiast podjęła próby interwencji, domagając się dotrzymania umowy i uwolnienia ujawnionych przez nią żołnierzy podziemia. Pisała do Bolesława Bieruta, ministra bezpieczeństwa publicznego Stanisława Radkiewicza, wreszcie do Różańskiego.
Odrzucana i bojkotowana przez część środowiska byłych żołnierzy Armii Krajowej 5 czerwca 1949 popełniła samobójstwo. Pochowana została na Cmentarzu Bródnowskim.
19 września 2005 w Katedrze Polowej Ordynariatu Polowego Wojska Polskiego odprawiono mszę świętą w intencji Emilii Malessy, a jej szczątki, po włożeniu do urny, przeniesiono do nowego grobu na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie.
Źródła i szczegóły
Żródło 1
Żródło 2
Żródło 3
A
9 Marynowski Tadeusz Witalis S
10 Piechocka Stefania

Stefania Piechocka ps. „Wilżyna”, po mężu Grajcarowa (ur. 2 września 1913 roku w Łodzi).
Ukończyła studia w Wolnej Wszechnicy Polskiej, na Wydziale Pedagogicznym. Harcerz drużyny sanitarno-medycznej Szarych Szeregów ZHP kryptonim „Młody Las”, działającej we współpracy z podobwodem „Wola” Armii Krajowej przy szpitalu w Starachowicach, w latach 1940-1945. Od sierpnia 1943 r. prowadziła drużynę po aresztowaniu dr med. hm. Ireny Koniecznej ps. „Dąb”.
Była nauczycielką z powołania, osobą niezwykle zorganizowaną, wymagającą, ale i serdeczną, lubiącą ludzi. Jej narzeczony zginął prawdopodobnie w Katyniu. Niewiele wiadomo o jej pracy w konspiracji, bo nie lubiła z rodziną rozmawiać o wojnie. Wspominała o szpitalu, rannych żołnierzach AK, którym pomagano, noszeniu meldunków. ŻZ doktor Konieczną latami utrzymywała ciepły, listowny kontakt. Na jej pogrzebie były tłumy, wielu kombatantów, harcerzy. Album, który zostawiła, pełen jest sepiowych zdjęć uśmiechniętych dziewcząt. Może kilka z nich należało do drużyny „Las” (nigdy nie mówiła „Młody las”, a „Las” ).
Do drużyny "Młody Las" należało - oprócz lek. med. Tadeusza Pawlińskiego ps. "Lot" - 17 harcerek: Gonciarz – Poprzeczko Stanisława ps.„Kruszyna”, Goszcz Halina ps.„Mięta”, Gościcka – Kalenbrum Krystyna. ps.„Kalina”, Jasiewicz – Kaczyńska Jadwiga ps.„Bratek”, Jędrych Natalia ps. „Lipa”, phm. Jedyńska – Bandrowska Wanda ps. „Podbiał”, Jokiel Ewa ps. nieznany, phm . Kalecińska – Zbrojowa Kamila ps. „Mech”, Kempska – Sobocińska Barbara ps. „Brzoza”, Kiemona Irena ps. nieznany, phm. Mijalska – Haraźny Maria ps.„Wrzos”, Nowak – Wnuk Maria ps.„Muszka”, phm. Wysokińska Maria PS „Skrzyp”, Wysokińska – Gąsior Teresa ps. nieznany, hm. Kistelska Irena PS nieznany/ łączniczka GKH. Tymińska – Dąbrowska Danuta ps.„Macierzanka”.
Drużynie poświęcona jest pamiątkowa tablica, umieszczona na frontonie kościoła p.w. Wszystkich Świętych w Starachowicach, którą w 2009 r. miał odsłonić Lech Kaczyński. Jego matka była harcerką tej drużyny. Prezydenckie plany pokrzyżowała choroba, a potem tragiczna śmierć pod Smoleńskiem. Odsłonięcia tablicy dokonał pół roku później minister Jacek Sasin.
Źródła i szczegóły
Żródło 1
A
11 Pierre-Skrzyńska Janina
 Janina Pierre-Skrzyńska

Janina Pierre-Skrzyńska ps. „Krystyna” (ur. 3 stycznia 1921 r., zm. 4 sierpnia 2009). Porucznik Armii Krajowej. W 1940 roku nawiązała kontakt ze Stołecznym Komitetem Samopomocy Społecznej, który zajmował się chorymi i rannymi z wrześniowej inwazji na Polskę. Potem praca w charakterze pomocy pielęgniarskiej w Szpitalu Ujazdowskim. Niezwykła jej energia pomogła jej po krótkim czasie awansować na stanowisko kierownicze na trzech oddziałach szpitala, jednocześnie niosąc pomoc ambulatoryjną dla chorych w mieście, przenoszenie lekarstw, opatrunków, kontakty z kolegami zaangażowanymi w konspiracji, przenoszenie wiadomości w bezpieczne miejsca i ich zabezpieczanie. W lutym 1943 Inka zaczyna studia w tajnej Wolnej Wszechnicy z myślą o specjalizacji w ubezpieczeniach społecznych. Uzyskała stopień porucznika Armii Krajowej po ukończenia Kursu Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa, ustanowionego przez Delegaturę Polskiego Rządu w 1943 roku jako specjalną służbę kobiecą, która po przeszkoleniu miała stanowić zalążek policji w uwolnionej Polsce. Kurs ten był bardzo intensywny i wielokierunkowy. Po ukończeniu 22-letnia Inka została zastępcą komendanta rejonu Śródmieście Warszawy. Podczas Powstania Warszawskiego służyła w poczcie bojowym Dowódcy Zgrupowania „Sosna” mjr. Gustawa Billewicza. Walczyła na Starym Mieście i w Śródmieściu. Po upadku Powstania trafia do kolejnych obozów jenieckich: Lamsdorf, Muhlberg, Altenburg i Oberlangen. Inka w ostatnim z nich spotyka się z siostrą i Matką. 12 kwietnia 1945 roku 1-sza Dywizja Pancerna Generała Maczka uwalnia ten obóz. Inka zostaje komendantką tego obozu do czasu jego rozwiązania i do wyjazdu do Belgii po otrzymaniu stypendium na studia do Louvain, gdzie w 1947 roku zdobyła dyplom Doktora Nauk Społecznych i Politycznych. Zostaje profesorem w Wyższej Szkole Pracy Społecznej w Liège. Jednocześnie stała się tłumaczem przysięgłym i prowadziła polskie audycje w Radio Liège dla rodaków. Nie zapomniała również o Armii Krajowej. Została czynnym członkiem i sekretarzem koła A.K., a ostatnio pełniła funkcję prezesa po śmierci Joli Grenet. Była również sekretarzem Koła S.P.K.- Liège. Napisała książkę ‘’Pamiętnik Inki’’. Odznaczona 29 lipca 2007 r przez Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski. Źródła i szczegóły
Żródło 1
Żródło 2
S
12 Sadkowska Halina A
13 Słońska Irena A
14 Sporny Kazimierz A
15 Stasiecki Eugeniusz A
16 Stoiński Jan S
17 Strzałkowski Jerzy S
18 Zawacka Elżbieta
Elżbieta Zawacka, ps. „Zelma”, „Sulica”, „Zo” (ur. 19 marca 1909 w Toruniu, zm. 10 stycznia 2009 tamże). Kurierka Komendy Głównej Armii Krajowej, jedyna spośród 15 kandydatek, która pomyślnie przeszła trening i służyła potem w szeregach cichociemnych, profesor nauk humanistycznych specjalizująca się w historii najnowszej, druga Polka w historii Wojska Polskiego awansowana na stopień generała brygady. Dama Orderu Orła Białego.
Maturę zdała w Żeńskim Gimnazjum Humanistycznym, a następnie skończyła studia matematyczne na Uniwersytecie Poznańskim. Na czwartym roku studiów związała się z Organizacją Przysposobienia Kobiet do Obrony Kraju (późniejsze PWK). Po studiach podjęła pracę jako nauczycielka w szkole średniej i udzielała się społecznie jako instruktor Przysposobienia Wojskowego Kobiet (PWK). Przed rokiem 1939 pełniła w Katowicach funkcję komendantki Rejonu Śląskiego PWK.
We wrześniu 1939 była żołnierzem Kobiecego Batalionu Pomocniczej Służby Wojskowej, walczącym w obronie Lwowa.
W październiku tego samego roku wstąpiła do tworzącej się Służby Zwycięstwu Polski i pozostawała w jej szeregach aż do końca 1945. Na początku swej podziemnej działalności działając pod pseudonimem Zelma organizowała w oparciu o struktury PWK niezależną grupę SZP na Górnym Śląsku.
Była organizatorką placówki łączności zagranicznej KG ZWZ–AK o kryptonimie „Cyrk” w Katowicach. Jednocześnie organizowała struktury Wojskowej Służby Kobiet na Śląsku, brała udział w tajnym nauczaniu, zarówno jako nauczycielka warszawskiego Tajnego Liceum N. Żmichowskiej w Warszawie, jak i w charakterze studentki pedagogiki społecznej na Tajnej Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie.
Pod koniec 1940 Zo przeniesiono do Warszawy – dostała przydział do Wydziału Łączności Zagranicznej Komendy Głównej Armii Krajowej Zagroda.
Od połowy 1941 r. jeździła między Warszawą a Berlinem, przewożąc w obie strony pocztę, która kursowała przez Szwecję do Londynu i z powrotem. Dodatkowym zadaniem Zawackiej było zorganizowanie szlaków kurierów podążających do Londynu przez Niemcy. W latach 1939–1945, korzystając z fałszywych dokumentów, przekraczała granicę Rzeszy ponad sto razy, przenosząc meldunki i informacje.
Do jej najbardziej spektakularnych dokonań należała misja do Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie (1943 r.) w celu usprawnienia łączności z okupowanym krajem i uregulowania prawnego statusu kobiet, walczących w szeregach ZWZ–AK. Misja ta zakończyła się sukcesem, a do Polski Zawacka powróciła w nocy z 9/10 XI 1943 r. wraz z grupą cichociemnych brytyjskim samolotem, z którego wyskoczyła ze spadochronem.
W marcu 1944, gdy Zo zagroziło aresztowanie, wycofano ją z działalności kurierskiej i przeniesiono do służby w dowództwie Wojskowej Służby Kobiet (WSK). Działając w WSK, brała udział w powstaniu warszawskim, a po kapitulacji przedostała się do Krakowa skąd koordynowała działalność kurierską na trasach prowadzących do Szwajcarii. W październiku tego samego roku została mianowana kapitanem, a następnie majorem Wojska Polskiego. Po demobilizacji udała się na Zachód, jednak już w lutym ponownie znalazła się w konspiracji, tym razem antykomunistycznej – w 1946 powróciła do „normalnego” życia, podejmując pracę w Państwowym Urzędzie Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego przy Ministerstwie Obrony Narodowej.
W 1948 pracowała jako nauczycielka w Łodzi, Toruniu i Olsztynie. 5 września 1951 została aresztowana przez MBP i po procesie skazana na 10 lat pozbawienia wolności. Na wolność wyszła 24 lutego 1955.
Wróciła do pracy w szkolnictwie, ucząc w szkołach w Sierpcu i Toruniu, nie zaniedbując jednak samodzielnej nauki. W 1965 uzyskała doktorat nauk humanistycznych na Uniwersytecie Gdańskim i pracowała tam jako adiunkt. Po uzyskanej w 1972 habilitacji wróciła do Torunia, gdzie podjęła pracę w Instytucie Pedagogiki i Psychologii UMK. Była założycielką Zakładu Andragogiki, który na skutek represji SB został zlikwidowany w 1978 – po tym zdarzeniu Zo odeszła na emeryturę.
Jeszcze w latach sześćdziesiątych Elżbieta Zawacka zajęła się gromadzeniem materiałów historycznych, dokumentujących działalność Armii Krajowej w czasie wojny, jako emerytka powróciła do tej pracy. Dzięki jej zaangażowaniu grono kilku osób w Toruniu zainicjowało, w końcu 1988 r., powstanie ogólnopolskiego stowarzyszenia byłych żołnierzy Armii Krajowej (obecnie Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej).
W 1990 roku z jej inicjatywy powstała Fundacja Archiwum i Muzeum Pomorskie AK oraz Wojskowej Służbie Polek w Toruniu, obecnie Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej.
Profesor Elżbieta Zawacka została dwukrotnie odznaczona Orderem Wojennym Virtuti Militari V klasy i pięciokrotnie Krzyżem Walecznych.
W 1990 została odznaczona Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, a w 1993 Krzyżem Komandorskim tego orderu z gwiazdą. W 1995 roku prezydent Lech Wałęsa odznaczył ją Orderem Orła Białego.
3 maja 2006 roku Prezydent RP Lech Kaczyński awansował ją do stopnia generała brygady. Została wówczas drugą po Marii Wittek kobietą–generałem w historii Wojska Polskiego.
Źródła i szczegóły
Żródło 1
Żródło 2
S
19 Zmuda Trzebiatowski Klemens S