Jan Szypowski

Jan Szypowski

Jan Szypowski, przybrane nazwiska: Jan Kochanowski, Jan Tiliński, Jan Szreniawa; ps. „Leśnik”, syn Antoniego i Marii z d. Dębickiej (ur. 5 stycznia 1889 w Słupcy, zm. 28 marca 1950 w Warszawie) – pułkownik uzbrojenia Wojska Polskiego, współzałożyciel Centralnego Okręgu Przemysłowego, szef uzbrojenia AK, twórca podziemnego przemysłu zbrojeniowego, dowódca zgrupowania bojowego "Leśnik" w Powstaniu Warszawskim.

Okres przed II wojną światową

Urodził się w 1889 roku w Słupcy w Ziemi Kaliskiej w zaborze rosyjskim. Skończył gimnazjum klasyczne w Wilnie, w roku 1912 uzyskał dyplom ukończenia Wydziału Matematyczno-Fizycznego Uniwersytetu w Petersburgu.
W 1914 roku został powołany do służby wojskowej, uzyskał stopień chorążego.
W czasie I wojny światowej walczył w szeregach Armii Imperium Rosyjskiego. W randze porucznika dowodził baterią forteczną w twierdzy Osowiec. 6 sierpnia 1915 roku pod Osowcem został porażony w następstwie niemieckiego ataku gazowego.
W 1918 roku wstąpił do Wojska Polskiego. Po wojnie polsko-bolszewickiej pozostał w służbie czynnej w Departamencie Uzbrojenia Ministerstwa Spraw Wojskowych. W latach 1925-27 był delegowany do Polskiej Misji Wojskowej w Paryżu. Ukończył tam wyższy kurs amunicyjny.
18 lutego 1930 roku został awansowany na podpułkownika ze starszeństwem z 1 stycznia 1930 roku i 1. lokatą w korpusie oficerów uzbrojenia. Pełnił służbę na stanowisku szefa Wydziału Amunicji w Departamencie Uzbrojenia Ministerstwa Spraw Wojskowych.
Z dniem 31 maja 1932 roku został przeniesiony w stan nieczynny.
Z początkiem 1933 r. ppłk Szypowski zostaje skierowany do Fabryki Amunicji w Skarżysku na stanowisko szefa Wydziału Pirotechnicznego. Aktywny z natury, poza pracą zawodową w Fabryce Amunicji intensywnie uczestniczył w życiu społecznym Skarżyska. Wiele wolnego czasu poświęcał Związkowi Oficerów Rezerwy, ale też z jego inicjatywy i organizacyjnej współpracy powstało w 1936 r. na stokach wzgórza „Kruk” w Suchedniowie lotnisko szybowcowe, na którym pierwsze szkolenie pilotażu zdobywała dość liczna młodzież Skarżyska i sąsiednich ośrodków miejskich. Ppłk Szypowski był inicjatorem zakupu i wodowania na jeziorze rejowskim w Skarżysku motorówki sanitarno-ratunkowej, której „ojcem chrzestnym” w uznaniu zasług p. pułkownika został jego najmłodszy syn, Mirosław.
Decyzją Ministerstwa Spraw Wojskowych, w czerwcu 1937 r. rozpoczęto budowę Fabryki Amunicji Nr 3 w Dębie, na terenie Centralnego Okręgu Przemysłowego. Dyrektorem Naczelnym tej Fabryki mianowano ppłk. Szypowskiego, odwołując go z F.A. w Skarżysku. Razem z nim przeniosło się ze Skarżyska do miejscowości Dębe kilku fachowców. Pod nadzorem dyrektora Szypowskiego budowę Fabryki realizowano solidnie i nowocześnie, włączając do inwestycji ujęcie wody, elektrociepłownię, oczyszczalnię ścieków i przede wszystkim budowę dużego osiedla dla pracowników wraz z pełną infrastrukturą. Uruchomienie produkcji amunicji w Fabryce zaplanowano na koniec 1939 r., lecz napięta sytuacja międzynarodowa wymusiła przyspieszenie prac na tyle, że już w lipcu wykonano informacyjną serię amunicji, przechodząc do produkcji ciągłej.

Okres II wojny światowej

We wrześniu 1939 roku dowodził obroną Dęby. Utworzył batalion, który wycofując się w stronę granicy wschodniej 25 września napotkał pod Zamościem Armię Czerwoną. Tam jednostka została rozbita. Szypowski wrócił na krótko do Dęby, ukrywał się w Budzie Stalowskiej. Przedostaje się do Warszawy już po jej kapitulacji. Natychmiast też melduje się u władz tworzącego się Związku Walki Zbrojnej.
Mianowany zostaje Szefem Służby Uzbrojenia i na tym stanowisku pozostaje przez okres całej okupacji (później jako Szef Uzbrojenia Komendy Głównej AK).
W latach 1939-1940, posługując się nazwiskiem Jan Kochanowski, pracował w firmie Bracia Geisler, Okolski i Patschke w Warszawie, której właściciel, Adalbert Schepanek (Wojciech Szczepenik) był obywatelem amerykańskim. Pozwalało to na pewną swobodę działania i kierował tam m.in. wykonywaniem drobnego sprzętu wojskowego na potrzeby ZWZ.
Pięć lat wytężonej konspiracyjnej pracy nad tworzeniem podziemnego przemysłu zbrojeniowego jest ewenementem nieznanym w żadnym innym okupowanym przez Niemców państwie. Wyniki tej działalności do dziś nie zostały dokładnie zbadane. Bliski współpracownik kpt. inż. Jan Pogowski w swej książce "Podziemna Zbrojownia" podaje następujące liczby: granaty ręczne różnych typów ("Sidolówki", "Filipinki" i inne) - około 400.000 sztuk, materiały wybuchowe różne, głównie szedyt - ok. 250 ton, pistolety maszynowe (STEN, Błyskawica) - dane rozbieżne, od 2,5 tysięcy do 10 tysięcy sztuk, butelki zapalające z benzyną, miotacze płomieni - brak bliższych danych.
W pracy konspiracyjnej Jan Szypowski przyjmuje pseudonim "Leśnik" i od tego pseudonimu cała służba uzbrojenia nosi kryptonim "Leśnictwo", posługuje się też przybranymi nazwiskami: Jan Kochanowski, Jan Tiliński, Jan Szreniawa.
Po wybuchu Powstania Warszawskiego mimo awansowania go na Głównego Kwatermistrza Komendy Głównej występuje z prośbą o przydział liniowy. Formuje zgrupowanie bojowe "Leśnik". Stan szczytowy zgrupowania to około 800 ludzi w trzech pełnych kompaniach i służbach pomocniczych. W sierpniu 1944 dowodzi odcinkiem północnym obrony Starego Miasta. Szlak bojowy zgrupowania "Leśnik" to ciężkie walki na Woli, obrona Muranowa.
Za dowodzenie i męstwo (14/15 dierpnia 1944 podczas obrony zajezdni tramwajowej na Muranowie własnoręcznie unieszkodliwił "Goliata") otrzymuje Krzyż Virtuti Militari i awans na pułkownika.
17 sierpnia 1944 ppłk. "Leśnik" opracowuje instrukcję: "o możliwościach technicznych, sposobie działania i możliwościach unieszkodliwienia i rozbrojenia czołgu-miny Goliata".
18 sierpnia ppłk. Szypowski zostaje ciężko ranny (przestrzał lewego boku z ckm). Mimo zranienia dowodzi dalej z noszy, przejmuje obronę Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych, głównego bastionu północnego odcinka obrony Starego Miasta.
Po upadku Starówki przy pomocy swojej łączniczki przedostaje się kanałami do Śródmieścia.
W czasie walk Leśnik unieszkodliwił co najmniej dwie niemieckie miny samobieżne goliat poprzez przecięcie kabla sterującego. Dzięki zdobyciu tej broni, udało mu się poznać zasady jej działania i wydać instrukcję, jak należy zwalczać goliaty. Jedna z min znajduje się obecnie w Muzeum Wojska Polskiego, wraz z kopią instrukcji Szypowskiego.
Po powstaniu dostaje się do niewoli. Jest starszym obozu w Oflagach Sandbostel i Altengrabow. Za sprzeciwienie się niemieckiej komendzie obozu zostaje przeniesiony do KL Neungamme, z przeznaczeniem na śmierć, z grupą kilku wyższych oficerów powstania, których Niemcy uznali za szczególnie zawziętych w walkach. Uratowany zostaje w ostatniej chwili dzięki interwencji hr. Bernadotte, przedstawiciela Międzynarodowego Czerwonego Krzyża.

Okres po II wojnie światowej

Do kraju wraca jesienią 1945 roku. Nie przyjmuje propozycji uczynionej mu przez ówczesnego Naczelnego Wodza marszałka Rolę-Żymierskiego, by wstąpił do LWP z awansem na generała brygady.
Podejmuje pracę w Centralnym Zarządzie Przemysłu Zbrojeniowego. Jako kierownik Wydziału Remanentów Zbrojeniowych zabezpieczał poniemieckie fabryki na ziemiach zachodnich i północnych. W 1948 został zwolniony. Znalazł wtedy zatrudnienie w Instytucie Pracy, z którego został wyrzucony w grudniu 1949.
Umarł na wylew krwi do mózgu w marcu 1950. Jest pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach kwatera A-27, rząd 3, grób 20.

Odznaczenia i nagrody

  • Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari
  • Złoty Krzyż Zasługi
  • Krzyż Kawalerski Legii Honorowej
  • Order św. Anny kl. 3
  • Order św. Anny kl. 4
  • Order św. Stanisława kl. 3

Uzupełnienia

Jan Szypowski był żonaty z Francuzką Marie Guyot i miał z nią czworo dzieci: Jana (1924-1954), Marię (1925-1933), Mirosława (ur. 1930) i Krystynę (ur. 1934).
Wnukiem Mirosława Szypowskiego, syna płk Szypowskiego, jest Conrado Moreno - gwiazda programu "Europa da się lubić", jego ojciec jest Hiszpanem.
Na wniosek Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego "Solidarność" na wiosnę 1989 roku jedną z ulic w Nowej Dębie nazwano imieniem Jana Szypowskiego. Przed wejściem do fabryki umieszczono tablicę upamiętniającą założyciela.
Kilka lat wcześniej na rodzinnym domu pułkownika przy ul. Podolskiej w Warszawie odsłonięto tablicę poświęconą konspiracyjnej wytwórni broni.
Imieniem Jana Szypowskiego nazwano niewielki park znajdujący się w warszawskiej dzielnicy Praga Południe. Obszar parku ograniczony jest ulicami: Grochowską, (jedną z najdłuższych ulic w tej dzielnicy), Kwatery Głównej, Osowską oraz Trembowelską i Bitwy Grochowskiej.
1 lipca 2005 r. pułkownik Jan Szypowski ps. "Leśnik" został patronem Ośrodka Szkolenia Poligonowego Wojsk Lądowych w Nowej Dębie.

Zdjęcia

Jan Szypowski
Ppłk Jan Szypowski niesie sztandar Związku. Oficerów Rezerwy w Skarżysku-Kamiennej na schodach kościoła parafialnego (po poświęceniu sztandaru – rok 1934-5?)

Jan Szypowski
5-letni Mirosław Szypowski, w towarzystwie ojca, ppłk. Jana, pełni rolę ojca chrzestnego motorówki „Samarytanka” na Jeziorze Rejów w Skarżysku - lato 1935 r.

Jan Szypowski
Dęba - willa dyrektora Wytwórni Amunicji nr 3 ppłk Jana Szypowskiego.
W latach 1937-1939 powstawała tu Wytwórnia Amunicji nr 3, budowana w ramach realizacji Centralnego Okręgu Przemysłowego.
Działalność Wytwórni kontynuują Zakłady Metalowe „DEZAMET" SA
http://docplayer.pl/8512111-Gmina-gmina-bojanow-nowa-deba-gmina-mapa-baranow-sandomierski-spis-tresci-opracowanie-tomasz-sudol-redakcja-krystian-rzemien-jerzy-sudol.html

Jan Szypowski
Dyrektor Jan Szypowski

Jan Szypowski
Płk Szypowski podczas Powstania Warszawskiego

Jan Szypowski
Ppłk Szypowski z synem Janem

Jan Szypowski
Ppłk „Leśnik” (Jan Szypowski – w furażerce) ze swymi podkomendnymi w gmachu Sądów Grodzkich przy ul. Leszno. Pierwszy z prawej (w cyklistówce) ppor. „Jaroń” (Stefan Kowalski), drugi (w hełmie) – ppor. „Szary” (Marian Gorzkowski), w głębi (bez nakrycia głowy) – mjr „Ryś” (Adolf Łojkiewicz).

Jan Szypowski
"Goliath" unieszkodliwiony przez ppłk. "Leśnika"
Muzeum Wojska Polskiego

Jan Szypowski
Głaz upamiętniający Jana Szypowskiego ustawiony przed wejściem do parku jego imienia w Warszawie od strony ul. Grochowskiej (nazwa nadana w 2005 r.) - pomnik został odsłonięty 20 września 2006 r. przez córkę Jana Szypowskiego
Treść inskrypcji
PŁK JAN SZYPOWSKI „LEŚNIK”
WSPÓŁZAŁOZYCIEL CENTRALNEGO OKRĘGU PRZEMYSŁOWEGO
SZEF UZBROJENIA ARMII KRAJOWEJ
TWÓRCA PODZIEMNEGO PRZEMYSŁU ZBROJENIOWGO
DOWÓDCA ZGRUPOWANIA „LEŚNIK” W POWSTANIU WARSZAWSKIM
https://pl.wikipedia.org/wiki/Jan_Szypowski
http://www.twoja-praga.pl/praga/pomniki/1699.html

Jan Szypowski
Tablica pamiątkowa na ścianie budynku Sądów przy ul. Solidarności w Warszawie
http://www.udyomedia.pl/def-Plik:Warszawa-tablica_na_Solidarnosci.jpg.html

Jan Szypowski
Podczas Święta Niepodległości w 2011 roku w Nowej Dębie nastąpiło odsłonięcie tablicy pamięci kierownictwa Wytwórni Amunicji nr 3
http://archiwum.nowadeba.pl/galerie/art177.html

Jan Szypowski
Obelisk poświęcony płk Janowi Szypowskiemu na terenie Ośrodka Szkolenia Poligonowego Wojsk Lądowych w Nowej Dębie
http://nowadeba.npl.pl/gal_wojsko.html

Jan Szypowski
Dom płk Jana Szypowskiego W piwnicach tego domu sprawdzano działanie pierwszych zapalników do granatów produkowanych w podziemiu, sławnych później "filipinek". W ogrodzie dokonywano prób z butelkami zapalającymi, przeznaczonymi do zwalczania czołgów i bunkrów niemieckich. Ta willa dawała schronienie konspiratorom AK, ukrywał się w tym domu w 1943 roku zbiegły z obozu niemieckiego lotnik angielski, oficer RAF, zaś od września 1944 roku do maja 1945 roku kwaterowały tu radzieckie dziewczęta obsługujące na pobliskim placu w narożniku ulicy Podolskiej i Styrskiej działa przeciwlotnicze, których zadaniem było w ostatniej fazie wojny osłaniać tymczasowe mosty na Wiśle przed nalotami nieprzyjacielskimi.
http://opencaching.pl/viewcache.php?wp=OP86N2

Jan Szypowski

Jan Szypowski
Tablica pamiątkowa na domu płk Szypowskiego
http://www.fakt.pl/kobieta/plotki/dom-conrado-moreno-conrado-moreno-o-dziadku-z-ak/p5fpvem

Jan Szypowski
Pamiątki po płk. Janie Szypowskim
http://www.fakt.pl/kobieta/plotki/dom-conrado-moreno-conrado-moreno-o-dziadku-z-ak/1kjtcs0

Piśmiennictwo

  1. http://www.info-pc.home.pl/whatfor/baza/biog_szypowski.htm
  2. https://pl.wikipedia.org/wiki/Jan_Szypowski
  3. http://zeszytykombatanckie.pl/pulkownik-jan-szypowski/ !!!
  4. http://www.se.pl/archiwum/przodek-powstaniec_39292.html
  5. http://www.gimnazjum22.waw.pl/uroczystosc-w-parku-pod-pomnikiem-lesnika-plk-jana-szypowskiego/
  6. http://www.udyomedia.pl/def-Oddzia%C5%82_Le%C5%9Bnik.html

Czy wiesz, że ...