Pułkownik Aleksander Krzyżanowski

Pułkownik Aleksander Krzyżanowski

Aleksander Krzyżanowski (ur. 18 lutego 1895, zm. 29 września 1951), ps. , „Dziemido”, „Wilk”; nazwiska konspiracyjne „Jan Kulczycki”, „Wesołowski”, pułkownik artylerii Wojska Polskiego, członek SZP i ZWZ, komendant Okręgu Wileńskiego AK.

Służba wojskowa przed 1939 r.

Jesienią 1916 r. został powołany do armii rosyjskiej. W lipcu 1917 r. otrzymał przydział do 18 Syberyjskiego Dywizjonu Artylerii Polowej, wchodzącego w skład 6 Korpusu Syberyjskiego. W przełomowych dniach listopadowych 1918 brał udział w rozbrajaniu żołnierzy niemieckich.

W listopadzie 1918 roku wstąpił do odradzającego się Wojska Polskiego, w kwietniu 1919 roku wyruszył na front.


Udział w kampanii wrześniowej

Uczestniczył w wojnie obronnej 1939 r. jako dowódca I dywizjonu 26 Pułku Artylerii Lekkiej w Skierniewicach w składzie 26 DP, uczestniczył w bitwie nad Bzurą. Po rozbiciu polskich jednostek przez Niemców mjr Krzyżanowski zebrał grupę ocalałych żołnierzy, przedostał się z nią w Góry Świętokrzyskie i tam ponownie podjął walkę z wojskami niemieckimi.


Działalność w konspiracji

W II połowie października 1939 przedostał się do Warszawy. Związał się z niedawno powstałą Służbą Zwycięstwu Polski, w listopadzie tego roku został wysłany na Wileńszczyznę. Na przełomie marca i kwietnia 1940 r. został szefem sztabu i zastępcą komendanta Okręgu.

W połowie kwietnia przejął dowodzenie Okręgiem Wileńskim ZWZ.


Udział w Operacji Burza i Operacji Ostra Brama

12 czerwca 1944 gen. Bór-Komorowski upoważnił ppłk. Krzyżanowskiego do występowania w mundurze generała brygady, co miało mu to ułatwić pertraktacje z dowództwem Armii Czerwonej.

19 czerwca ppłk Krzyżanowski powrócił do Wilna. Następnego dnia w mundurze generała brygady przybył do sztabu polowego w Dziewieniszkach. 26 czerwca podpisał Rozkaz operacyjny nr 1 "Ostra Brama", zawierający zadania dla poszczególnych zgrupowań.

7 lipca 1944 r. o świcie, w związku z szybkim zbliżaniem się Armii Czerwonej do miasta, „Wilk” zdecydował o natychmiastowym rozpoczęciu akcji. Około 4 tysięcy żołnierzy AK zaatakowało umocnienia niemieckie od najsilniej bronionej, południowo-wschodniej strony. Pozycje te obsadzone były przez garnizon liczący kilkanaście tysięcy żołnierzy dysponujących silną artylerią oraz czołgami i działami pancernymi, a także wsparciem lotnictwa operującego z lotniska Porubanek.

Oddziały sowieckie we współdziałaniu z AK zdobyły Wilno. Straty oddziałów AK na Wileńszczyźnie w czasie operacji „Ostra Brama” wyniosły kilkuset zabitych, rannych i zaginionych.


Aresztowanie przez Sowietów

Rano 17 lipca sowiecki oficer łącznikowy przekazał ppłk. Krzyżanowskiemu zaproszenie do Wilna od gen. I. Czerniachowskiego w celu podpisania ostatecznego porozumienia. Na spotkaniu Polacy zostali zdradziecko aresztowani i rozbrojeni.

Po aresztowaniu ppłk Krzyżanowski został przewieziony do więzienia w Wilnie, gdzie umieszczono go wraz z pozostałymi oficerami AK. W trakcie kilku następnych miesięcy był on nieustannie przesłuchiwany. Był on gotowy pójść na ustępstwa wobec Sowietów, ale w zamian chciał uzyskać gwarancje bezpieczeństwa dla ujawniających się żołnierzy AK.

W maju 1945 roku płk Krzyżanowski został przewieziony do Moskwy, w październiku 1946 roku przeniesiono go do obozu NKWD nr 179 w Diagilewie w okolicy Riazania, a w w lipcu 1947 roku do obozu w Griazowcu w okolicy Wołogdy. 11 sierpnia uciekł z obozu i na początku września dotarł do Wilna. 13 września został ponownie aresztowany przez Sowietów i osadzony w więzieniu na Butyrkach.


Powrót do Polski

Po zwolnieniu z więzienia 4 października 1947 roku znalazł się w kraju. Po powrocie płk Krzyżanowski zawsze występował pod własnym nazwiskiem. Uważał, że konspiracja nie ma już sensu i może przynieść tylko kolejne aresztowania. Wiosną 1948 roku podjął pracę na stanowisku dyrektora Centralnej Składnicy Rozliczeniowej Akcji Siewnej Dyrekcji Roszarń Lnu i Konopi w Pakości.


Aresztowanie i skazanie

3 lipca podczas narady dyrektorów został aresztowany przez UB. Pod koniec lipca został osadzony w więzieniu w Warszawie na Mokotowie. W październiku 1950 roku – bardzo chory – uczestniczył jako świadek w procesie przeciwko członkom Mobilizacyjnego Ośrodka Wileńskiego Okręgu AK. Zmarł 29 września 1951 roku w szpitalu więziennym na gruźlicę. Jego zwłoki zostały w tajemnicy zakopane na terenie Powązek między cmentarzem komunalnym i wojskowym. W marcu 1957 roku ekshumowano je i następnie uroczyście przeniesiono na Cmentarz Wojskowy na Powązkach w Warszawie.


Pośmiertne awansowanie i odznaczenie

Postanowieniem Prezydenta RP, Lecha Wałęsy z dnia 28 września 1994 roku mianowany został za szczególne zasługi w działalności konspiracyjnej i w walce zbrojnej z niemieckim okupantem, pośmiertnie, do stopnia generała brygady. 17 maja 2012 postanowieniem Prezydenta RP Bronisława Komorowskiego został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski.


Czy wiesz, że ...