Budynek Giełdy przy ul. Królewskiej 14

Giełda
Tabliczka umieszczona w budynku przy ul. Królewskiej 14

Uwagi wstępne

W starych przewodnikach po Warszawie wymieniane są tylko dwa budynki przy ul. Królewskiej: Giełda zlokalizowana pod numerem 14, przebudowana z dawnej ujeżdżalni, według projektu Witolda Lanciego w 1871 roku i sąsiadujący z nią dom pod numerem 16 tzw. kamienica Grantzowa, ukończony w roku 1881.
25 września 1939 roku Warszawa przeżyła niespotykany w historii świata nalot bombowy. Od godziny 7.00 do wieczora blisko 400 niemieckich bombowców zrzucało bomby na stolicę. Warszawiacy nazwali ten dzień – czarnym poniedziałkiem.
Na Warszawę spadło prawie 630 ton bomb. Samoloty nadlatywały falami zrzucając bomby zapalające i burzące. W mieście wybuchło około 200 pożarów. Niemieccy piloci nie oszczędzali publicznych budynków. Bomby spadały na szpitale oznaczone Czerwonymi Krzyżami. W Szpitalu św. Ducha było 700 rannych, z których większość umarła. Płonął Nowy Świat, Marszałkowska, Królewska, Chmielna i wiele innych ulic. Gaszenie pożarów utrudniały brak wody i ostrzeliwanie ludności cywilnej z samolotów. Włoski korespondent wojenny pisał: "lotnictwo obrzucało bombami i ostrzeliwało z karabinów maszynowych barykady na ulicach. Zdarzyło się po raz pierwszy w historii wojen, że samoloty walczyły z barykadami”,
W "lany poniedziałek”, jak z przekąsem mówili warszawiacy, zginęło około 10 tysięcy mieszkańców, a 35 tysięcy zostało rannych. W czasie całej kampanii wrześniowej zginęło w Warszawie ok. 6 tysięcy żołnierzy, 16 tysięcy zostało rannych. Straty wśród ludności cywilnej wyniosły około 25 tysięcy.
Bomby zniszczyły wszystkie budynki po obu stronach Królewskiej, od skrzyżowania z Marszałkowską do placu Grzybowskiego. Został całkowicie zniszczony gmach Giełdy, w którym przebywał oddział wojska. Ocalała tylko kamienica pod numerem 16 z częściowo zwalonym piętrem od ulicy Granicznej.
Podczas Powstania Warszawskiego budynek przy ul. Królewskiej nr 16 stanowił północną redutę śródmiejskiej obrony z kierunku Ogrodu Saskiego, zapisując się w historii jako niezdobyta reduta - "Królewska 16" - szczegóły dostepne poniżej.

Wydarzenia w ruinach Giełdy podczas Powstania Warszawskiego

Ruiny Giełdy sąsiadowały z redutą przy ul. Królewskiej. Poniżej zamieszczono kilka informacji dotyczących wydarzeń mających tam miejsce podczas Powstania Warszawskiego, podanych w pozycji 1. piśmiennictwa:
  • 11 sierpnia pod ruiny Giełdy od strony Ogrodu Saskiego podeszły trzy osoby, Próbowały nawiązać kontakt w języku polskim z załogą placówki. Zostały ostrzelane i jedna z nich została zraniona. Pozostałe dwie dotarły do posterunku w bramie, skąd odprowadzono je do dowództwa baonu.
  • 13 sierpnia podjeżdżają dwa czołgi i z przyzwoitej odległości ostrzeliwują ruiny Giełdy, Bija tak z 15 minut. Na pożegnanie poczęstowały nas dwoma pociskami, które uderzyły w mury miedzy drugim a trzecim piętrem. W sąsiedniej sali pocisk z działa czołgowego uderzył rykoszetem we wnękę okienną, wpadł do pieca kaflowego i osiadł na palenisku. Nie wybuchł.
  • W nocy z 15 na 16 sierpnia niewielkie oddziały piechoty nieprzyjaciela podeszły pod ruiny Giełdy, usiłując zaskoczyć placówkę, ale ostrzelane cofnęły się, podpalając drewniane zabudowania w ruinach Giełdy. Wybuchem rzuconego granatu ogień został ugaszony. W wyniku wymiany strzałów po stronie niemieckiej padł i ranny, którego Niemcy nie mogli zabrać. Próby wypadu po rannego i broń nie powiodły się. Miejsce, gdzie padł Niemiec, znajdowało się w zasięgu ognia obu stron.
  • 18 sierpnia atakujący Niemcy dotarli do ruin Giełdy. Zostali obrzuceni granatami z okien i ostrzelani z karabinów i pistoletów maszynowych spoza parkanu po przeciwnej stronie ulicy. Powstańcy wystrzelili pocisk piata w ruiny Giełdy, co spowodowało niesamowity popłoch wśród Niemców. Zaczęli oni uciekać w głąb Ogrodu Saskiego, ścigani ogniem karabinowym i z broni maszynowej.

Uderzenia wspierające przebijanie się ze Starówki

W nocy z 30 na 31 sierpnia oddziały powstańcze zgrupowane w reducie oraz w ruinach Giełdy wzięły udział w uderzeniach, które miały pomóc oddziałom przebijającym się ze Starówki - patrz schemat zamieszczony poniżej.
Na spotkanie przebijającym się obrońcom Starówki miało wyjść ze Śródmieścia natarcie wspomagające, pod ogólnym dowództwem majora Stanisława Steczkowskiego „Zagończyka”. Polskie plany przewidywały, że oddziały śródmiejskie uderzą na szerokim odcinku, którego granice wyznaczały ul. Ciepła na zachodzie oraz ul. Graniczna na wschodzie. Zamierzano w pierwszym rzędzie opanować Hale Mirowskie oraz pl. Żelaznej Bramy. Po wystawieniu stosownych ubezpieczeń wydzielone oddziały śródmiejskie miały kontynuować natarcie w kierunku pl. Bankowego. Główne uderzenie przeprowadzić miały trzy zgrupowania szturmowe:
  • zgrupowanie zachodnie tworzył Batalion „Rum” wzmocniony o dwie kompanie Zgrupowania „Chrobry II”, pod ogólnym dowództwem kapitana Kazimierza Bilskiego „Ruma” (ok. 200 żołnierzy). Miało ono za zadanie nacierać po osi ul. Ciepłej – w kierunku na ul. Chłodną i zachodnią Halę Mirowską;
  • zgrupowanie środkowe tworzyły trzy plutony z batalionów „Lecha Grzybowskiego” i „Kiliński”, pod ogólnym dowództwem porucznika Czesława Sitarza „Iskry” (ok. 100 żołnierzy). Miało ono za zadanie nacierać z pozycji wyjściowych na ul. Grzybowskiej (nieco na zachód od ul. Rynkowej) – w kierunku na wschodnią Halę Mirowską;
  • zgrupowanie wschodnie składało się z czterech plutonów batalionu „Kiliński”, oddziału osłonowego WZW oraz oddziału odwodowego dowódcy Śródmieścia (pluton „Rygiel” i dwa plutony „Koszta”), pod ogólnym dowództwem porucznika Tadeusza Klimowskiego „Ostoi” (ok. 150 żołnierzy). Miało ono za zadanie wyruszyć z pozycji wyjściowych na pl. Grzybowskim i nacierając po osi ulic Granicznej i Skórzanej dotrzeć do pl. Żelaznej Bramy.
Generał "Bór" wraz z oficerami sztabu z okna domu przy ul. Królewskiej 16 obserwował jak natarcia wychodzące z ruin Giełdy i domów przy Królewskiej załamują się z ciężkimi stratami.
Próba przebicia do Śródmieścia zakończyła się całkowitym niepowodzeniem. Z kilkuset żołnierzy nacierających przez Daniłowiczowską i Bielańską, przedarło się do Senatorskiej zaledwie kilkudziesięciu - patrz schemat zamieszczony poniżej.
Poległo lub odniosło rany ok. 550 żołnierzy AK, straty oddziałów śródmiejskich zamknęły się liczbą 152 poległych i ponad 200 rannych.

Reduta przy ul. Królewskiej 16

Poniżej tablicy pamiątkowej przy ul. Królewskiej 16 umieszczona jest tabliczka z kodem QR udostępniająca obszerne informacje o tej reducie.

Zdjęcia

Giełda
Siedziba Giełdy 1879 - 1939 roku, ul. Królewska 14, w głębi kamienica Granzowa
http://fotopolska.eu/Warszawa/b47959,Gielda.html?f=724081-foto

Giełda
Kamienica Granzowa
http://fotopolska.eu/Kamienica_Granzowa_Warszawa?f=966957-foto

Giełda
Ul. Królewska przy skrzyżowaniu z Marszałkowską widok na zachód, po prawej zniszczony budynek Giełdy a dalej kamienica Granzowa
http://fotopolska.eu/Warszawa/b47959,Gielda.html?f=800698-foto

Giełda
Ruiny budynku Giełdy
http://fotopolska.eu/Warszawa/b47959,Gielda.html?f=1179685-foto

Giełda
Gmach Giełdy i kamienicy Granzowa, zniszczone podczas kampanii wrześniowej
http://fotopolska.eu/Warszawa/b47959,Gielda.html?f=886843-foto

Giełda
Ruiny budynku Giełdy, z tyłu widać fragment zniszczonego pietra kamienicy Granzowa
http://fotopolska.eu/Warszawa/b47959,Gielda.html?f=772756-foto

Ponizsze dwa schematy pochodzą z książki Macieja Kledzika.

Giełda
Uderzenie na odsiecz oddziałom przebijającym się ze Starówki w nocy 30/31 sierpnia 1944 r.

Giełda
Droga oddziału powstańczego ze Starówki przez Ogród Saski


Piśmiennictwo

  1. Maciej Kledzik: Królewska 16, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1984
  2. https://www.polskieradio.pl/39/156/Artykul/689947,Czarny-poniedzialek-i-630-ton-bomb
  3. https://polona.pl/archive?uid=921115&cid=921112
  4. https://pl.wikipedia.org/wiki/Przebicie_do_%C5%9Ar%C3%B3dmie%C5%9Bcia