Walenty Zora

Zora
Grób Walentego Zory, cmentarz w Pabianicach, kwatera 9j22

Ur. 24. II. 1901 roku w Rypułtowicach (obecnie część Pabianic), syn Józefa i Jadwigi z d. Kani.
Pseudonimy "9", „Jan", „Okular", nazwisko konspiracyjne Józef Kowal; podoficer Korpusu Ochrony Pogranicza na Wileńszczyźnie, dowódca Rejonu Pabianice-Stare Miasto i Rejonu Dłutów ZWZ-AK, komendant Obwodu Pabianice AK, naczelnik PUR w Pabianicach, kierownik tamtejszego Obwodu WiN.

Okres przed wojną

Mieszkał później w Pabianicach w kamienicy przy ul. Kazimierza 7, tylko z mamą, bo ojciec zginął podczas wojny japońskiej (za cara).
Szkołę powszechną ukończył w Pabianicach (do gimnazjum uczęszczał podczas służby w KOP).
W 1916 roku odbył praktykę ogrodniczą. W listopadzie 1918 zgłosił się ochotniczo do tworzącego się w Pabianicach oddziału WP, który w styczniu 1919 wszedł w skład 28. Pułku Piechoty Strzelców Kaniowskich w Łodzi. W tej formacji walczył w wojnie polsko-bolszewickiej nad Styrem i na Wileńszczyźnie. W sierpniu 1920 r. walczył w bitwie warszawskiej, pod Zamościem i na Wołyniu.
15 XII 1921 został przeniesiony do 3. ppleg w Jarosławiu, w którym był dowódcą plutonu.
Od października 1924 do 1939 pełnił służbę w pułku KOP „Głębokie" na Wileńszczyźnie, m.in. jako dowódca strażnicy.
Ukończył kursy w Centralnej Szkole Strzelniczej w Toruniu (19-24) i w Centralnej Szkole Podoficerskiej KOP (w 1931).

Okres wojny

W czasie wojny obronnej 18 września 1939 roku dostał się do sowieckiej niewoli. W końcu roku 1939, uciekł z transportu do Ostaszkowa wraz z innym pięcioma więźniami i udał się na pogranicze Polsko-Rosyjskie do miejscowości Głębokie, gdzie spotkał się z rodziną. Następnie, aby zmniejszyć ryzyko ponownego zniewolenia rozstał się z nią, żeby każdy dostał się do rodzinnych Pabianic inną drogą.
W styczniu 1940 wstąpił do ZWZ i został komendantem rejonu Związku Walki Zbrojnej/AK Dłutów w obwodzie ZWZ/AK Pabianice (przysięgę odbierali od niego Roman Borowicz „Kuzyn" i Leon Sipak „Oko").
W kwietniu 1941 objął dowództwo VI Rejonu (gm. Dłutów i okolice). Na przygranicznym, podległym mu obszarze istniała rozległa sieć punktów kontaktowych wykorzystywanych często do łączności konspiracyjnej pomiędzy Rzeszą, a GG (przerzutów ludzi, amunicji, podziemnej prasy). Na placówce tej pozostał do chwili aresztowania 10 II 1944 Romana Borowicza, którego zastąpił na stanowisku dowódcy Obwodu Pabianice AK.
Walenty Zora wielokrotnie unikał śmierci, w czasie II wojny często uciekał przed oddziałami gestapo. Któregoś razu żandarmi chcieli odnaleźć przechowywaną przez niego broń AK, ale zamiast karabinów odnaleźli zakopaną w ogrodzie biżuterię. Zadowoliwszy się łupem odeszli, a broń została bezpiecznie przemieszczona, by dalej służyć żołnierzom.
W nocy z 3 na 4 XI 1944 został aresztowany przez gestapo i umieszczony w więzieniu śledczym przy ul. Sterlinga w Łodzi . Był brutalnie przesłuchiwany w siedzibie urzędu wojewódzkiego gestapo przy ulicy Anstadta . Tam przeszedł bestialskie śledztwo, mimo tortur, nie załamał się i nikogo nie wydał.
Na przesłuchania wożono go z więzienia do siedziby gestapo specjalnym tramwajem. Wagon więzienny, zwykły wagon tramwajowy z oknami zabitymi dyktą zatrzymywał się przed bramą. Ale na wszelki wypadek od bramy aż do tramwaju stali żandarmi z bronią wymierzoną w przechodzących pojedynczo więźniów.
W kilka dni później 6 listopada 1944 roku aresztowany został komendant hufca phm. Zygmunt Luboński ”Sęk”. Dziwnym zbiegiem okoliczności umieszczono Walentego Zorę i Zygmunta Lubońskiego w jednej celi więzienia przy ul. Sterlinga w Łodzi.
W trakcie ewakuacji łódzkich więzień przez Niemców przed zbliżającą się Armią Czerwoną zbiegł z kolumny więźniów. Ukrywał się nad Dobrzynką. Kiedy wkroczyli Rosjanie, wrócił do domu przy ul. Kazimierza.

Okres po wojnie

W lutym 1945 objął posadę naczelnika Państwowego Urzędu Repatriacyjnego - PUR w Pabianicach.
W wyniku akcji przeprowadzanych przez funkcjonariuszy MO i UB od marca do czerwca 1945 r., w maju został aresztowany wraz z 10 innymi osobami - był podejrzewany o kontynuowanie działalności konspiracyjnej.
Został uwolniony wyniku zbrojnego napadu na areszt 11.06.1945 dokonanego przez oddział AK).
Ponownie podjął pracę w PUR. 3 X 1945 ujawnił się w Komisji Likwidacyjnej b. AK w Łodzi.
Pod koniec kwietnia 1946 za pośrednictwem znajomego z czasów okupacji Gustawa Brandsztetera „Janeczka" skontaktował się z kierownikiem Okręgu Łódź WiN Kazimierzem Grendą, od którego na początku maja 1946 otrzymał nominację na kierownika Obwodu WiN w Pabianicach.
W oparciu o kadrę AK zorganizował struktury WiN w Pabianicach oraz okolicznych miejscowościach (Chechle, Dłutowie, Dobroniu, Kolumnie, Ldzaniu, Mierzączce). Do głównych jego zadań należał kolportaż ulotek i gazetek („Honor i Ojczyzna", „Słowo Polskie", „Myśl Niezależna", organ prasowy PSL „Młody Demokrata"; ulotki: Refleksje po referendum, Rzut oka wstecz, Umiejmy ocenić własną sytuację, Wolność i Niezawisłość), które łącznicy systematycznie dowozili z Warszawy i Krakowa. Otrzymywał jednorazowo 30-40 egzemplarzy konspiracyjnej prasy. Stworzył efektywnie pracujący zespół ludzi, który zajmował się nie tylko kolportażem, ale również uzupełniał niewielki nakład prasy we własnym zakresie, powielając ją na swoim sprzęcie. Część materiałów przekazywał Kazimierzowi Nowickiemu, który dostarczał je żołnierzom KWP.
Aresztowany 5 X 1946 przez funkcjonariuszy MO w Pabianicach, zdołał jednak zbiec z posterunku i ukrywał się w Łodzi u Zygmunta Markiewicza, a następnie w Szczecinie, Gdańsku i Koszalinie.
W pierwszej połowie listopada powrócił do Łodzi, gdzie ponownie ukrywał się w mieszkaniu Markiewicza.
23 XI 1946 został powtórnie aresztowany przez funkcjonariuszy WUBP w Łodzi. Śledztwo prowadził początkowo chor. Aleksander Gelerman, a następnie ppor. Czesław Antczak. Akt oskarżenia przeciwko Zorze oraz działaczom WiN w Łódzkiem: Stanisławowi Gorzuchowskiemu, Kazimierzowi Grendzie, Zygmuntowi Markiewiczowi i Zbigniewowi Zakrzewskiemu został sformułowany 22 grudnia 1946 roku.
15 I 1947 WSR w Łodzi (przewodniczący ppłk Bronisław Ochnio, oskarżał mjr Czesław Łapiński) skazał Zorę na 10 lat więzienia. 28 lutego na mocy ustawy o amnestii NSW obniżył wyrok do 5 lat. Karę odbywał w Łodzi w więzieniu przy ul. Szterlinga 16, następnie we Wronkach oraz w Potulicach. Został wypuszczony 23 XI 1951.
Został zwolniony z Wojska Polskiego oraz zabrano mu rentę wojskową.
Po powrocie do Pabianic pracował m.in. jako dozorca chlewni w Państwowym Gospodarstwie Rolnym w Dąbrowie oraz w fabryce środków opatrunkowych. Był też sprzątaczem placowym, czyli dozorcą - do emerytury w 1966 r.
W 1960 roku został usunięty z kadry starszo-harcerskiej, wywodzącej się ze środowiska byłych członków AK z terenu Pabianic, z powodu „oddziaływania ideologicznie na młodzież”.
Do 1961 pozostawał w kręgu zainteresowania SB.
W więzieniu stracił zdrowie. Ciężko chory, zmarł 13. II. 1977 w Pabianicach. Pochowano go na tutejszym cmentarzu.
6. IX. 1991 SW w Łodzi unieważnił wyrok WSR, stwierdzając, że Zora działał na rzecz niepodległości Polski.

Odznaczenia

  • Brązowy Krzyż Zasługi (1929),
  • Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918-1921 (1928),
  • Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości (1928),
  • Brązowy Medal za Długoletnią Służbę (10 V 1938).
  • Krzyż Walecznych (15 I 1945),

Informacje o rodzinie

23 X 1929 ożenił się z Cecylią Kurczewską. Miał trójkę dzieci: Jadwigę (ur. 1932), Wiesławę (ur. 1934), Jerzego (1936-1992). Żona z dziećmi została 15 IV 1940 zesłana do Kazachstanu, do miejscowości Mościki nad rzeką Irtysz, gdzie była zatrudniona w miejscowym sowchozie. Zmarła w 1943, a dzieci trafiły do sowieckiego domu dziecka. Do Pabianic powróciły 1 VIII 1946. Po aresztowaniu ojca opiekowali się nimi Genowefa (siostra matki) i Lucjan Majchrzakowie.

Zdjęcia

Zamieszczone zdjęcia z wyjątkiem z podanym adresem internetowym, zostały przekazane przez wnuka Walentego Zory.
Zora
Walenty Zora

Zora

Zora

Zora
Szkoła Korpusu Ochrony Pogranicza
Walenty Zora - trzeci rząd od dołu, drugi od prawej

Zora
Prozoroki
od lewej Genowefa Majchrzak, sąsiad, Cecylia Zora i Walenty Zora

Zora
Pabianice
Eleonora Wieczorek i Walenty Zora

Zora
Pabianice ul. Kazimierza
od lewej Lucjan Majchrzak, Genowefa Majchrzak, Jadwiga Zora - córka, Walenty Zora i sąsiadka Przedmońska

Zora
Walenty Zora z wnukiem Ryszardem
https://www.zyciepabianic.pl/informacje/historia/saga-rodu-zorow-bohater-dozorca.html

Zora
Walenty Zora

Zora
Zarząd Środowiska AK i WIN obwodu Pabianice,
Walenty Zora - w pierwszym rzędzie, czwarty od lewej
zdjęcie zrobione w połowie lat 70

Zora
Wiesława Grochowalska, córka Walentego Zory, podczas spotkania z uczniami szkół średnich w dworku Kapituły Krakowskiej, zorganizowanego w październiku 2016 roku przez biuro senatora Macieja Łuczaka
https://epainfo.pl/po-ludzku-o-nieludzkich-czasach/

Piśmiennictwo

  1. Dorota Siepracka: Walenty Zora (1901 - 1977), Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny t. III, IPN Kraków–Warszawa–Wrocław 2007,
  2. https://epainfo.pl/po-ludzku-o-nieludzkich-czasach/
  3. https://www.zyciepabianic.pl/informacje/pabianice/saga-rodu-zorow-czesc-1-wywiezieni-w-sniegi-rosji.html
  4. http://zolnierzeniezlomni.com.pl/niezlomni/adam-trybus
  5. https://www.zyciepabianic.pl/informacje/historia/saga-rodu-zorow-bohater-dozorca.html
  6. http://senatorluczak.pl/wyjatkowa-lekcja-historii/
  7. Informacje przekazane przez wnuka Walentego Zory.