Oddział Armii Krajowej "Osa"-"Kosa"




English version

Home Army Detachment “Osa“ – “Kosa”


Established in May 1942, the Special Combat Operations Organization (Polish acronym: Osa) was a dispositional detachment of the Home Army Commander-in-Chief and carried out combat operations under his direct orders. Incorporated into the Home Army’s Directorate for Subversion at the beginning of 1943, “Osa” changed its name to “Kosa 30”. Lieutenant Colonel Józef Szajewski codename “Philips” was appointed its commander.

The unit completed a number of combat operations within the General Government and the Third Reich, the most important of them were bombings carried out in the following locations: underground rail station Friedrichstrasse in Berlin (13 February 1943), platform of Berlin’s city rail S-Bahn (24 February 1943), the Main Railway Station in Berlin (10 April 1943), as well as the liquidation of Hugo Dietz, head of Group D in Warsaw division of Arbeitsamt who organized deportations of Poles to forced labor in Germany (13 April 1943), the assassination of SS and Police High Commander in the General Government SS-Obergruppenführer Friedrich Wilhelm Krüger (20 April 1943), bombing of the main Railway Station in Wrocław (23 April 1943). In the spring of 1943, the unit blew up a train transporting ammunition near the city of Riga and a train transporting animal feed and straw on the Bydgoszcz-Gdańsk railway line.

On Saturday, 5 June 1943, a wedding ceremony of Lieutenant Mieczysław Uniejewski codename “Marynarz”, an officer of “Osa-Kosa” took place at St. Alexander’s Church on Trzech Krzyży Square in Warsaw. It was attended by some 25 soldiers from the Warsaw section of the unit. Towards the end of the service, strong German forces cordoned off the church. The arrested newlyweds and wedding guests were transported to Pawiak prison.

On 20 June 1943, Aleksandra Sokalówna “Władka”, staff courier from “Kosa” committed suicide in the Gestapo Headquarters at Szucha Avenue. On 17 September 1943 in the ruins of the Jewish ghetto, the Germans executed 12 men and two women arrested in St. Alexander’s Church. The bridegroom was executed a few weeks later. The remaining detainees were deported to concentration camps or vanished. On 12 July 1943 Mieczysław Kudelski codename “Wiktor”, the chief of staff of “Kosa”, was arrested by the Gestapo on the street and died at Szucha Avenue soon afterwards.

Faced with exposure and destruction of the unit, the Home Army command decided to disband “Kosa” as of late July 1943.

Historia oddziału

Utworzona w maju 1942 roku Organizacja Specjalnych Akcji Bojowych („Osa”) stanowiła oddział dyspozycyjny Komendanta Głównego AK i wykonywała akcje bojowe na jego bezpośrednie zlecenie. Zasięg działania „Osy” obejmował całe Generalne Gubernatorstwo, a jej podstawowym zadaniem była likwidacja czołowych przedstawicieli niemieckiego aparatu okupacyjnego

Ponadto jedna z komórek oddziału („Zagra-Lin”) organizowała akcje dywersyjno-sabotażowe na terytorium przedwojennych Niemiec oraz na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy.

Na początku 1943 roku „Osa” została wcielona do struktur Kedywu AK, zmieniając jednocześnie nazwę na „Kosa 30”. Oddział zachował jednak dotychczasową strukturę, niemal niezmieniony skład osobowy oraz duży stopień autonomii.

Struktura oddziału i kadra dowódcza

  • Dowódca ppłk Józef Szajewski „Philips”.
  • Zespół warszawski – dowódca ppor. Jerzy Kleczkowski „Ryś”, „Bogusław Jan”. Składał się z 3 patroli – dowódcy ppor. Kleczkowski, ppor. Władysław Welwet „Miś”, „Bogusław Miś” oraz por. Mieczysław Uniejewski „Marynarz”, „Bogusław Marynarz”
  • Zespól warszawski – dowódca por. Edward Madej „Bolek”, „Bogusław Bolesław”.
  • Zespół zagraniczny „Zagra-lin” – dowódca por. Bernard Drzyzga „Jarosław”, „Bogusław Jarosław”.
Liczebność oddziału około 50 żołnierzy.

Ważniejsze akcje

Oddział „Osa”-„Kosa” istniał ponad rok i w tym okresie przeprowadził szereg akcji bojowych na terenach Generalnego Gubernatorstwa i III Rzeszy. Najważniejszymi z nich były (w porządku chronologicznym):
  • Zamach bombowy na stacji kolejki podziemnej Friedrichstrasse w Berlinie (13 lutego 1943). Na skutek wybuchu bomby podłożonej przez żołnierzy „Zagra-linu” zginęły 4 osoby, a 60 odniosło rany.
  • Zamach bombowy na peronie berlińskiej kolejki miejskiej S-Bahn (24 lutego 1943). Na skutek wybuchu bomby podłożonej przez żołnierzy „Zagra-linu” zginęło 36 osób, a 78 odniosło rany.
  • Zamach bombowy na Dworcu Głównym w Berlinie (10 kwietnia 1943). Na skutek wybuchu bomby podłożonej przez żołnierzy „Zagra-linu” zginęło 14 osób, a 60 odniosło rany.
  • Likwidacja Hugo Dietza – kierownika grupy „D” w warszawskim Arbeitsamcie (pol. Urzędzie Pracy), organizującego wywózki Polaków na roboty przymusowe do Niemiec (13 kwietnia 1943).
  • Zamach na Wyższego Dowódcę SS i Policji w Generalnym Gubernatorstwie, SS-Obergruppenführera Friedricha Wilhelma Krügera (20 kwietnia 1943). Krüger przeżył zamach odnosząc jedynie niewielkie obrażenia. Akcję przeprowadzili żołnierze warszawskiego oddziału „Kosy”, których specjalnie wydelegowano w tym celu do Krakowa.
  • Zamach bombowy na Dworcu Głównym we Wrocławiu (23 kwietnia 1943). Podłożona przez żołnierzy „Zagra-linu” bomba wybuchła w momencie, gdy przy peronie zatrzymał się pociąg z urlopowanymi żołnierzami Wehrmachtu. Zginęły cztery osoby, a kilkanaście odniosło obrażenia.
Ponadto wiosną 1943 „Zagra-lin” wysadził pod Rygą pociąg z amunicją, jak również transport paszy i słomy na linii kolejowej Bydgoszcz-Gdańsk.

Aresztowanie żołnierzy oddziału

W sobotę 5 czerwca 1943 o godz. 12.00 w kościele św. Aleksandra na pl. Trzech Krzyży w Warszawie odbywał się ślub porucznika Mieczysława Uniejewskiego ps. „Marynarz”, oficera „Osy”-„Kosy”, z siostrą żołnierza tego oddziału – Teofilą Suchanek (córką artysty malarza Antoniego Suchanka). Wbrew wszelkim zasadom konspiracji w uroczystości zaślubin wzięło udział blisko 25 żołnierzy warszawskiego zespołu „Kosy”.

Pod koniec nabożeństwa, gdy młoda para odeszła już od ołtarza, Niemcy przy użyciu znacznych sił obstawili kościół – a według niektórych źródeł także pl. Trzech Krzyży wraz z wylotami pobliskich ulic. Nowożeńców zatrzymano w zakrystii, a pozostałych gości wezwano do wyjścia na zewnątrz kościoła, gdzie czekały już na nich gestapowskie „budy”.

Łącznie zatrzymano 89 osób. Aresztowania uniknęli dwaj żołnierze „Kosy” – Stefan Smarzyński ps. „Balon” oraz brat panny młodej, Antoni Suchanek ps. „Andrzejek” – którzy wyszli wcześniej z kościoła, aby kupić film fotograficzny.

Aresztowanych nowożeńców wraz z całym orszakiem weselnym przewieziono do więzienia na Pawiaku. Ostatecznie po kilkugodzinnej selekcji zatrzymano w więzieniu 56 weselników, a pozostałych zwolniono.

Los aresztowanych żołnierzy „Kosy” był tragiczny. Około 20 czerwca 1943 samobójstwo na Szucha popełniła łączniczka sztabu „Kosy”, Aleksandra Sokalówna ps. „Władka”. 17 września 1943 w ruinach getta warszawskiego Niemcy rozstrzelali 12 mężczyzn i dwie kobiety zatrzymane w kościele św. Aleksandra. Kilka tygodni później rozstrzelano także pana młodego, Mieczysława Uniejewskiego.

Pozostałych aresztantów deportowano do obozów koncentracyjnych lub ślad po nich zaginął.

Mieczysław Kudelski ps. „Wiktor”, szef sztabu „Kosy” został zaaresztowany przez Gestapo na ulicy 12 lipca 1943, wkrótce po aresztowaniu zginął zamęczony na Szucha. Mimo okrutnych tortur nie wydał nikogo

Rozwiązanie oddziału

W obliczu dekonspiracji i rozbicia oddziału dowództwo AK podjęło decyzję o rozwiązaniu „Kosy”, co nastąpiło pod koniec lipca 1943. Ocalałych żołnierzy „Kosy” wcielono do oddziału dyspozycyjnego „Sęka”-„Poli”, a następnie w większości przerzucono „do lasu”.

Jedynie podporucznik Aleksander Kunicki ps. „Rayski” wraz z łączniczką „Bogną” i wywiadowcą Ludwikiem Żurkiem ps. „Żak” zostali przeniesieni do oddziału „Agat”, który przejął większość dotychczasowych zadań „Osy”-„Kosy”.

Aresztowanie członków oddziału wymusiło na dowództwie AK odłożenie przygotowywanej w tym czasie akcji bojowej „Góral”.

Ostatecznie w związku z rozbiciem „Kosy” zadanie jej realizacji powierzono innemu oddziałowi dyspozycyjnemu Kedywu – jednostce „Motor 30”.

Rozbicie „Osy”-„Kosy” było jednym z najdotkliwszych ciosów zadanych Polskiemu Państwu Podziemnemu przez niemiecki aparat bezpieczeństwa.

Szczegółowe śledztwo w sprawie „wsypy” w kościele św. Aleksandra zarządził sam Komendant Główny AK, generał Stefan Rowecki ps. „Grot”. W wyniku śledztwa przeprowadzonego w lipcu 1943 za zdrajcę, który wydał Niemcom członków oddziału, został uznany jeden z żołnierzy „Kosy” – Stanisław Jaster ps. „Hel”. Wyrokiem Polski Podziemnej został on skazany na śmierć i stracony.

Zdjęcia

Kosa-Osa
Tablica przed dworcem we Wrosławiu upamiętniajaca zamach bombowy 23 kwietnia 1943 r.

Kosa-Osa
Tablica na wojskowych Powązkach, upamiętniająca poległych i pomordowanych żołnierzy „Osy”-„Kosy” - kwatera A28

Kliknąć dla wyświetlenia mapy
Trasa na urządzeniu mobilnym pokazuje drogę od aktualnego położenia do miejsca pamięci - ...............

Zezwolenie na umieszczenie tabliczki

•  Czy wiesz, że ...