Jan Karski

Karski

Jan Karski, właściwie Jan Romuald Kozielewski, pseudonim „Witold” (ur. 24 czerwca 1914[a][1][2][3] w Łodzi, zm. 13 lipca 2000 w Waszyngtonie[) – obywatel Polski i Stanów Zjednoczonych, prawnik i dyplomata, historyk, wykładowca akademicki i profesor Uniwersytetu Georgetown. kurier i emisariusz władz Polskiego Państwa Podziemnego, świadek Holocaustu. W 2016 mianowany pośmiertnie na stopień generała brygady.

Okres przed wojną

Ukończył wydział prawa i dyplomację na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie (1935).
Był prymusem w Szkole Podchorążych artylerii konnej we Włodzimierzu Wołyńskim.
Po odbyciu praktyki dyplomatycznej, w styczniu 1939 roku został zatrudniony w Ministerstwie Spraw Zagranicznych.

Okres wojny

Brał udział w kampanii wrześniowej w składzie 5 Dywizjonu Artylerii Konnej. Po ataku ZSRR na Polskę znalazł się w niewoli sowieckiej, w łagrze Kozielszczyna. Dzięki zastosowanemu podstępowi – udawał zwykłego szeregowca – objęty został wymianą jeńców pomiędzy Niemcami i ZSRR.
W listopadzie 1939 roku uciekł z transportu niemieckiego, dotarł do Warszawy i podjął działalność konspiracyjną. Zaangażowany przez swojego brata Mariana Kozielewskiego od stycznia 1940 roku działał z ramienia władz podziemnych w misjach kurierskich do rządu polskiego na uchodźstwie we Francji.
W czerwcu tego roku wpadł w ręce Gestapo na Słowacji. W trakcie brutalnych przesłuchań w preszowskim więzieniu, nie widząc szans na ratunek, obawiając się, że może nie wytrzymać kolejnych tortur, podciął żyły obu rąk. Został odratowany i przewieziony przez gestapo do okupowanej Polski[]. Podczas akcji ZWZ pod dowództwem podchorążego Zbigniewa Rysia został odbity ze szpitala w Nowym Sączu.
Karski działał następnie w Biurze Propagandy i Informacji Komendy Głównej AK i był aktywnym uczestnikiem Frontu Odrodzenia Polski.
Wspólnie z bratem Marianem Kozielewskim opracował szereg raportów, opisujących sytuację polityczną i humanitarną na terenach okupowanej przez Niemców II Rzeczypospolitej, losów społeczności żydowskiej pod dwiema okupacjami – niemiecką i sowiecką oraz zawierających informacje o strukturze, organizacji i funkcjonowaniu Państwa Podziemnego w okupowanej Polsce.
Wykorzystał w nich własne obserwacje z pobytu w getcie warszawskim i obozie tranzytowym w Izbicy (wszedł tam w przebraniu strażnika ukraińskiego).
Raporty zostały przekazane Rządowi RP na uchodźstwie.
28 lipca 1943 roku Karski został przyjęty przez Franklina Delano Roosevelta, prezydenta USA. Przekazał przedstawicielom najwyższych władz alianckich postulaty przywódców żydowskich o ratunek dla Żydów.

Okres po wojnie

Jan Karski po wojnie związał się z jezuickim Uniwersytetem Georgetown w Waszyngtonie. Zdobył tu stopień naukowy doktora, później profesora nauk politycznych i przez 40 lat wykładał na Wydziale Służby Zagranicznej stosunki międzynarodowe i teorię komunizmu.
W 1970 roku napisał fundamentalną monografię „The Great Powers and Poland, 1919–1945: From Versailles to Yalta” („Wielkie mocarstwa wobec Polski 1919–1945. Od Wersalu do Jałty”).
Członek Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie (od 1985).
W 1982 roku otrzymał tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata i posadził drzewko na terenie Instytutu Jad Waszem w Jerozolimie. Przyjął go prezydent Izraela. W 1994 roku otrzymał honorowe obywatelstwo państwa Izrael.
Osiem uniwersytetów amerykańskich i polskich (m.in. Uniwersytet Warszawski 18 czerwca 1991, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej 28 czerwca 1995 i Uniwersytet Łódzki 1996) uhonorowało go doktoratami honoris causa.
W 1996 roku zrealizowano o nim dokumentalny film Waldemara Piaseckiego i Michała Fajbusiewicza, Moja misja.
Podczas pobytu w Polsce na początku lutego 1997 otrzymał Nagrodę im. brata Alberta za heroiczną służbę Polsce.
W 1998 roku, w 50. rocznicę powstania państwa Izrael został nominowany do Pokojowej Nagrody Nobla.
Jan Karski zmarł 13 lipca 2000 roku w Waszyngtonie i został pochowany na tamtejszym cmentarzu Mount Olivet (Góry Oliwnej), u boku żony, Poli Nireńskiej. Podczas uroczystości żałobnych hołd oddali mu prezydenci USA i Polski: Bill Clinton oraz Aleksander Kwaśniewski.

Odznaczenia

  • Order Virtuti Militari (1941 i 1943)
  • Krzyż Armii Krajowej (1970)
  • Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1986 - prezydent RP na uchodźstwie)
  • Order Orła Białego 8 maja 1995 roku
  • Medal Wolności – najwyższe odznaczenie amerykańskie

Rodzina

  • Brat: Marian Kozielewski (1897–1964), komendant Policji Państwowej Warszawy, pierwszy komendant policji granatowej w Warszawie, później organizator i pierwszy komendant główny Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego.
  • Żona: Od 1965 roku Pola Nireńska (1910–1992), znana tancerka i choreografka. warszawianka żydowskiego pochodzenia Byli małżeństwem do jej tragicznej samobójczej śmierci w lipcu 1992. Nie mieli dzieci.

Zdjęcia

Karski
Jan Karski, 28.06.1996 r. https://www.polskieradio.pl/39/156/Artykul/241932,Jan-Karski-nikt-nie-chcial-sluchac-jego-slow

Karski
Grób Jana Karskiego i jego żony na cmentarzu Mount Olivet (Góry Oliwnej) w Waszyngtonie

Piśmiennictwo

  1. https://pl.wikipedia.org/wiki/Jan_Karski
  2. https://pl.wikipedia.org/wiki/Raporty_Karskiego
  3. https://pl.wikipedia.org/wiki/Polska_pomoc_%C5%BBydom_w_czasie_II_wojny_%C5%9Bwiatowej