Zgrupowanie Armii Krajowej "Kryska"

Kryska


English version

Home Army Group “Kryska”


Home Army Group V “Siekiera” was the major force fighting in Powiśle and Czerniaków since 1 August. However, many other units appeared in the area as a result of fighting in nearby districts. Due to this organizational chaos, some units fought on their own, while others reported to Captain Izydor Sosnowski “Sęp” from the organization “Sword and Plough”.

When Captain Zygmunt Netzer “Kryska” arrived in Czerniaków on 7 August, he took command of all insurgent units fighting in this area. On 27 and 28 August, designated units from the group unsuccessfully tried to capture the River Pump Station to establish connection with and receive support from the troops fighting in Mokotów. From 5 September, soldiers defending Czerniaków were supported by a group commanded by Colonel “Radosław”, who took command of all insurgent forces in this area. On 11 September, the Germans launched a concentrated attack on Czerniaków that was repulsed after heavy fighting. Two days later, the Germans attacked “Kryska” from the south, capturing the River Shipyard, Łazienkowska Street and Przemysłowa Street, and cutting off Czerniaków from the City Centre. On 14 September, insurgent units were pushed to Zagórna Street, Czerniakowska Street and Ludna Street.

Insurgents managed to remain in control of the river bank and the approaches to River Vistula, thus facilitating the landing of assault troops from the 3rd Infantry Division of the 1st Polish Army, from across the river. However, the landing troops, inexperienced in urban warfare, suffered huge losses and were eventually either killed or pushed back to the River Vistula.

On the night of 19 and 20 September, Colonel “Radosław” decided to evacuate Czerniaków. Remnants of the “Radosław” Group moved to Mokotów through the sewers, while other soldiers, including the severely wounded Captains “Kryska” and “Tur” were evacuated to Saska Kępa across the river. The remaining fighting-fit soldiers, commanded by Ryszard Białous “Jerzy”, broke through to the City Centre on 23 September.

Fighting in Czerniaków took very heavy toll: “Kryska” Group lost some 680 soldiers, “Radosław” Group additional 300 soldiers and the 3rd Infantry Division some 1,300.

Historia zgrupowania

Na Powiślu Czerniakowskim od 1 sierpnia walczyło V Zgrupowanie AK „Siekiera”, jednak wskutek przebiegu walk pojawiło się tam również szereg innych oddziałów m.in. II Batalionu WSOP „Narew”, plutonów z obwodu Mokotów. Pojawił się również samozwańczy dowódca Izydor Sosnowski kpt. „Sęp” (faktycznie podoficer z organizacji „Miecz i Pług”), ze swoim oddziałem. Chaos organizacyjny spowodował, że oddziały walczyły na własną rękę, zaś cześć podporządkowała się „Sępowi”.

7 sierpnia na rozkaz dowódcy odcinka płk. Jana Szczurek-Cergowskiego „Sławbora”, na Powiśle Czerniakowskie przybył kpt. Zygmunt Netzer „Kryska” z rozkazem objęcia dowództwa wszystkich oddziałów na Czerniakowie. 9 sierpnia "Kryska podporządkował sobie V Zgrupowanie (bez jednej kompanii), II Batalion WSOP (bez kompanii 23); pluton 1 szwadronu 1 pułku szwoleżerów AK z Rejonu 1 Obwód Mokotów, 535 pluton Słowaków z Rejonu 3 Obwód Mokotów; Pluton 1140 z 3 kompanii III zgrupowania Rejonu 1 Obwód Śródmieście; Oddział Wydziału Marynarki Wojennej KG AK "Szczupak", Pluton 140 oraz kilka drobnych oddziałów.

Zgrupowanie miało obsadzić dzielnicę - potocznie nazywaną Górnym Czerniakowem - położoną nad Wisłą, zamykającą się ulicami: Czerniakowską od Stoczni Rzecznej, ul. Łazienkowską, Rozbrat, Książęcą, Ludną i Solcem wzdłuż Wisły po jego zbieg z Czerniakowską. Według meldunku pkt. „Kryski” z 10 sierpnia 1944 skład zgrupowania liczył 724 żołnierzy, w tym 108 kobiet.

Struktura zgrupowania i kadra dowódcza

Kpt.. Zygmunt Netzer „Kryska” miał do dyspozycji następujące oddziały AK:
  • V zgrupowanie "Siekiera” (bez jednej kompanii),
  • Grupa „Trojana” WSOP (21. i 22. kompania),
  • 24. kompania WSOP,
  • pluton „Wafa” z 1. Pułku Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego (1 Rejon V Obwód Mokotów),
  • pluton 535 „Słowaków” (2 Rejon V Obwód Mokotów),
  • pluton 1140 z 3. kompanii III zgrupowania „Konrad” (1 Rejon I Obwód Śródmieście),
  • Oddział „Szczupak” z Oddz. III Operacyjno-Szkol. KG AK - Wydz. Marynarki Wojennej „Alfa”,
  • pluton 140 (1 Rejon I Obwód Śródmieście),
Ponadto z różnego rodzaju rozbitków i ochotników utworzono cztery plutony, na czele których stanęli oficerowie, którzy utracili kontakt z macierzystymi jednostkami:
  • „wodniaków”,
  • „uzbrojenia”,
  • „samochodziarzy”,
  • „pancerniaków”,
Na terenie Warszawskiej Fabryki Wyrobów Masowych Blaszanych „Tłocznia” S.A. (popularna „Blaszanka” ul. Przemysłowa) zorganizował się pluton AL „Blaszanka”.

Na Górnym Czerniakowie przebywała też grupa z organizacji „Miecz i Pług” pod dowództwem kpt. „Sępa” Izydora Sosnowskiego.

Zgrupowania „Kryska” zostały podzielone na pododcinki-bataliony i przyjęło następującą strukturę:
  • dowódca zgrupowania kpt. Zygmunt Netzem „Kryska”
  • batalion „Tur”, dowódca por. Leszek Skrzetuski „Jelito”,
    • grupa „Trojana” (21. kompania WSOP uzupełniona grupą żołnierzy z 22. kompanii WSOP)
    • kompania ppor. „Janusza” Tadeusza Kaweckiego z grupy „Sępa”, któremu podporządkowano pluton 535 „Słowaków”,
    • kompania ppor. „Łazarza” Eugeniusza Kozłowskiego - dawne plutony „pancerniaków”, „wodniaków” i „uzbrojenia” oraz oddział „Szczupak”
    • pluton 1140
    • pluton AL/PAL „Blaszanka”
  • batalion „Tum”, dowódca por. Teofil Budzanowski „Tum”,
    • dawne V zgrupowanie „Siekiera”;
    • 4. kompania, dowódca ppor. Wiesław Jabłoński „Łuszczyc”, do kompanii wcielono pluton 140,
    • 5. kompania, dowódca ppor. Eugeniusz Rutkowski „Goraj”,
  • pododcinek „Kwiatkowski”, dowódca ppor. Mieczysław Fajęcki „Kwiatkowski”,
    • 6. kompania WSOP (dawna 24),
Odwód zgrupowania stanowił pluton szwoleżerów ppor. Stanisława Frydrychowicza „Wafa” z 1. Pułku Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego. Był też pluton wartowniczy, sformowany z ochotników, którym dowodził NN „Lech”. Później rozwinął się on do rozmiarów kompanii sztabowej.

Walki zgrupowania w Powstaniu Warszawskim

Zgrupowanie miało obsadzić dzielnicę - potocznie nazywaną Górnym Czerniakowem - położoną nad Wisłą, zamykającą się ulicami: Czerniakowską od Stoczni Rzecznej, ul. Łazienkowską, Rozbrat, Książęcą, Ludną i Solcem wzdłuż Wisły po jego zbieg z Czerniakowską. Wokół stacjonowały silnie ufortyfikowane jednostki niemieckie. Wszystkie obiekty niemieckie, z wyjątkiem położonych po stronie południowej, górowały nad pozycjami polskimi, dając nieprzyjacielowi dobry wgląd w teren i uniemożliwiając przeprowadzenie większych akcji zaczepnych.

1 sierpnia o godz. 17.00 oddziały powstańcze Górnego Czerniakowa uderzyły na wyznaczone im obiekty ponosząc duże straty w zabitych i rannych. Nie osiągnąwszy celów, rozbite wycofały się w głąb dzielnicy. Nie mając określonych zadań, zabezpieczyły one swoje miejsca oczekiwania i wzięły udział w akcjach ulicznych, pomagając w wyłapywaniu miejscowych Niemców i Volksdeutschów – była to dzielnica w znacznej części przez nich zamieszkała, m. in. Przy ul. Cecylii Śniegockiej mieszkał przed Powstaniem jeden z najsłynniejszych konfidentów – Lidwik Kalkstein. Do akcji tych włączyła się spontanicznie ludność cywilna. Powstały ochotnicze oddziały samoobrony. Część oddziałów została rozformowana.

Po utworzeniu zgrupowania „Kryska” toczyło ono walki obronne w dzielnicy. Przy pomocy ludności cywilnej postawiono barykady, wykonano rowy łączące, przejścia między posesjami, zabezpieczono magazyny i obsadzono zagrożone punkty obrony.

W trzeciej dekadzie sierpnia nieprzyjaciel rozpoczął systematyczne ostrzeliwanie dzielnicy z miotaczy min, moździerzy i artylerii, czyniąc znaczne szkody w zabudowie. Duże straty poniosła ludność cywilna. Trwały ciągłe potyczki na całej linii frontu obronnego, gdzie przeciwnik ponosił znaczne straty, nie uzyskując powodzenia. 27 i 28 sierpnia wydzielone oddziały zgrupowania usiłowały wykonać uderzenie na Stację Pomp Rzecznych w celu uzyskania połączenia z Mokotowem i wsparcia atakujących oddziałów z Mokotowa. Nie mogąc sforsować przejścia koło osadnika oraz umocnień Stacji Pomp, ograniczono się do demonstracji ogniowej. Zgrupowanie broniło rozległego terenu i nie było w stanie wydzielić większych sił uderzeniowych oraz angażować się w dużą akcję zaczepną. Przez cały czas działała łączność kanałowa między Śródmieściem a Mokotowem via Czerniaków.

5 września na Czerniaków skierowano wykrwawione w walkach na Woli i Starym Mieście oddziały zgrupowania ppłk. „Radosława”, który objął dowództwo nad siłami powstańczymi Górnego Czerniakowa. Na Górny Czerniaków skierowano także niektóre oddziały z rozbitych na Powiślu zgrupowań „Róg” i „Krybar”, które zostały wcielone do batalionu „Tum”.

11 września przy wsparciu czołgów, artylerii i lotnictwa szturmowego ruszyło zmasowane potężne uderzenie niemieckie na Czerniaków. Od strony południowej pozycje zgrupowania „Kryska” zaatakowały oddziały grupy Rohra, a od północy Dirlewangera. W ciężkich walkach oddziały powstańcze skutecznie odparły pierwsze natarcie, zachowując całą linię frontu. Główne uderzenie nieprzyjaciel skierował od południa na oddziały „Kryski”. 13 września Niemcy opanowali Stocznię Rzeczną oraz ul. Łazienkowską i Przemysłową, a od strony północnej zbombardowali gmach ZUS i część ul. Rozbrat, odcinając Czerniaków od Śródmieścia. 14 września oddziały powstańcze zepchnięto do osi ul. Zagórnej, Czerniakowskiej i Ludnej. Powstańcy utrzymali dostęp do Wisły.

15, 16 i 19 września, przeprawiły się kolejne desanty żołnierzy 3 Dywizji Piechoty im. Romualda Traugutta I Armii WP gen. Berlinga. Na przyczółku czerniakowskim rozgorzały ciężkie walki. Wśród wojsk desantowych było wielu żołnierzy AK z okręgu Lwów i Wilno, a szczególnie z 27. Dywizji Wołyńskiej AK. Żołnierze ci, nie zaprawieni w walkach ulicznych, ponosili wielkie straty. W rezultacie zostali odcięci i zniszczeni lub zepchnięci do Wisły.

W nocy 19/20 września ppłk „Radosław”, nie widząc perspektyw utrzymania przyczółka, zdecydował się na opuszczenie Czerniakowa i przeszedł kanałami na Mokotów w grupie ok. 200 powstańców. Kapitanowie „Kryska” i „Tur”, obaj ciężko ranni, zostali ewakuowani wraz z innymi rannymi na Saską Kępę. Dowództwo nad oddziałami powstańczymi objął kpt. Ryszard Białous „Jerzy” dowódca batalionu „Zośka” i pułku „Broda 53”.

Nieprzyjaciel zaatakował z furią pozycje polskie zepchnięte do domów Solec 51 i 53, Wilanowska 5 i 1. Nad brzegiem Wisły działy się dantejskie sceny. Ludność cywilna i ranni żołnierze, nie mając środków przeprawy, rzucali się wpław do Wisły, ginąc w nurtach rzeki. Nad brzegiem leżały stosy trupów. Czerniaków dogorywał. Kpt. „Jerzy” wraz z małą grupą powstańców i żołnierzy 9. pp postanowił się przebić do Śródmieścia. Przeszedł niemieckie linie, przeprowadzając kilku powstańców i sierżanta z armii gen. Berlinga do placówek powstańczych.

23 września w godzinach rannych Niemcy po ciężkiej walce opanowali ostatni bastion polskiej obrony - zawalony i palący się budynek przy Wilanowskiej 1. Na Wilanowskiej oraz innych ulicach, nie wyłączając szpitali, hitlerowcy mordowali bezbronnych rannych żołnierzy, rozstrzeliwali i wieszali powstańców oraz ludność cywilną.

W walkach na Czerniakowie zgrupowanie „Kryska” straciło około 680 poległych, zgrupowanie „Radosław” około 300 poległych, pododdziały 3. Dywizji Piechoty około 1300 poległych. Jeszcze większe straty poniosła ludność cywilna

Zdjęcia

Kryska
Barykada na ulicy Książęcej na Czerniakowie

Kryska
30 VIII 1944 - stanowisko obserwacyjne przy barykadzie. Wśród widocznych osób m.in. porucznik "Tum" [Teofil Budzanowski], dowódca batalionu w V zgrupowaniu AK "Kryska"

Kryska
Pierwszy tymczasowy sztandar (malowany) oddany został w 1982 r. Został poświęcony 19 września 1982 r. w kościele św. Trójcy na Solcu przez ks. biskupa Zbigniewa Józefa Kraszewskiego. Sztandar właściwy powstał w 1990 r. dzięki fundacji b. żołnierzy Zgrupowania, ich rodzin i sympatyków. Zaprojektował go art. plastyk Marian Gostyński ps. "Kos" b. żołnierz Zgrupowania. Sztandar poświęcony został 30 lipca 1990 r. w kościele M.B. Częstochowskiej na ul. Zagórnej 5 w Warszawie przez ks. prałata Adama Tymienieckiego "Zaremba".

Kryska
Żołnierze zgrupowania pochowani są w kwaterze D2 na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

Uzupełnienia


Kliknąć dla wyświetlenia mapy
Trasa na urządzeniu mobilnym pokazuje drogę od aktualnego położenia do miejsca pamięci - ...............

Zezwolenie na umieszczenie tabliczki

•  Czy wiesz, że ...